Feiten Premium Corner

111 vragen over de stikstofcrisis

16 augustus 2022Leestijd: 47 minuten

Door stikstof staat het land op zijn kop. Maar wat is het en (wanneer) kan het kwaad? Wat is Natura 2000, PAS en KDW? Hoe nu verder? 111 vragen en antwoorden.

1. Kan iemand mij vertellen wat stikstof is? 

Stikstof is een atoom dat in verschillende chemische verbindingen in de natuur voorkomt. Als stikstofgas – of eigenlijk distikstof, N2 – is het een kleur- en reukloos gas dat ongeveer 78 procent van alle lucht uitmaakt. Dit is een niet reactieve en daarmee onschuldige verschijningsvorm van stikstof. In andere verschijningsvormen is stikstof wel reactief. Dat wil zeggen dat het graag reageert met andere stoffen en daarmee een effect kan hebben op natuur, milieu en gezondheid. Dit gaat dan bijvoorbeeld om stikstofoxiden (NOx) of ammoniak (NH3).

Abonnee worden?Dagelijks op de hoogte blijven van de laatste actualiteiten, achtergronden en commentaren van onze redactie? Bekijk ons aanbod en krijg onbeperkt toegang tot alle digitale artikelen en edities van EW.

Bekijk de mogelijkheden voor een (digitaal) abonnement hier

2. Waarom heet stikstof eigenlijk stikstof? 

De wetenschappers die in de achttiende eeuw onderzoek deden naar het gas dat wij nu stikstofgas noemen, zagen dat het gas los van de zuurstof waarmee het in de lucht voorkomt, leven onmogelijk maakt. Een vlam dooft erin. Die eigenschap kwam terug in de diverse benamingen: noxious air (Engels: schadelijke lucht), azotikos (naar het Grieks: zonder leven). De Franse wetenschapper Jean-Antoine Chaptal gaf het element de naam nitrogène, een samenstelling van nitre (salpeter) en gène (voortbrengend). De Nederlandse benaming is waarschijnlijk gemunt door de Nederlandse arts en chemicus Martinus van Marum en geleend van het Duitse Stickstoff.

3. Is er een ‘stikstofcrisis’?

De verwarring begint al bij de naamgeving en de definitie. Er is sprake van een stikstofcrisis, maar het stikstofgas is op zichzelf dus niet schadelijk voor mens en milieu. De reactieve verbindingen van stikstof kunnen dat wel zijn. Zoals ammoniak en stikstofoxiden. Strikt genomen is de stikstofcrisis een crisis die gaat over de reactieve verschijningsvormen van stikstof.

4. Wat is ammoniak? 

Ammoniak (NH3) is een verbinding van stikstof (N2) en waterstof (H2). In grote concentraties is het een sterk ruikend gas dat ontstaat als mest en urine van landbouwdieren bij elkaar komen in de stal of op het land.

5. En wat zijn stikstofoxiden? 

Een groep stoffen die bestaan uit een stikstofatoom en één of meerdere zuurstofatomen. Deze groep wordt aangeduid met de verzamelformule NOx. De meest voorkomende stikstofoxiden zijn NO en NO2. Ze ontstaan vooral bij de verbranding van fossiele brandstoffen. De grootste bronnen zijn dan ook het gemotoriseerde verkeer en de industrie.

Stikstof door de jaren heen

  • 1750

    industriële ­revolutie

    Toename en intensivering van ­industriële processen leiden tot toename stikstofuitstoot.

  • 1945

    Einde Tweede ­Wereldoorlog

    Sicco Mansholt, minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening, herstelt voedselvoorziening en ontwikkelt beleid om de landbouwproductie te vergroten.

  • 30 juli 1962

    Het gemeenschappelijke Europese landbouwbeleid treedt in werking. Leidt door hoge prijsgaranties voor landbouwproducten tot overproductie, met boterberg en melkplassen als gevolg.

  • 21 december 1968

    Sicco Mansholt, Europees Commissaris voor Landbouw, lanceert het ‘Mansholt-plan’: reorganisatie van de Europese landbouw, aanpak van de overproductie, halvering van het aantal boeren, en schaalvergroting van de overblijvende boerenbedrijven.

  • 23 maart 1971

    Groot boerenprotest in Brussel ­tegen het ‘Mansholt-plan’.

  • 2 maart 1972

    Lancering rapport De grenzen aan de groei door de Club van Rome. Voor het eerst worden de gevolgen van economische groei voor het milieu in kaart gebracht.

  • 2 april 1979

    EU stelt Vogelrichtlijn op: EU-lidstaten dienen vogelpopulaties op niveau te houden of te brengen.

  • 1 april 1984

    Invoering melkquotum.

  • 1o juni 1992

    EU stelt Habitatrichtlijn op voor het waarborgen van de biologische diversiteit.

  • 2008-2012

    Natura 2000: Nederland wijst 162 speciale beschermings­gebieden aan.

  • 20 mei 2008

    EU stelt richtlijnen op om luchtverontreiniging (waaronder stikstof) binnen grenzen te houden.

  • 1 april 2015

    Afschaffing melkquotum: melkboeren kunnen meer koeien houden. Gevolg: meer melk en mest.

  • 1 juli 2015

    Overheid introduceert Programma Aanpak Stikstof (PAS).

  • 1 januari 2018

    Door limiet te stellen aan fosfaat in koeienmest werd mest en daarmee melkproductie begrensd.

  • 29 mei 2019

    Uitspraak Raad van State dat PAS in strijd is met de Europese natuurwetgeving en niet voldoet bij het verlenen van natuurvergunningen. De ‘stikstofcrisis’ begint.

  • 12 juli 2019

    Minister Carola Schouten (CU) stelt adviescollege Stikstof­problematiek aan onder leiding van Johan Remkes.

  • 25 september 2019

    Adviescollege Remkes komt met eerste adviesrapport Niet ­alles kan.

  • 1 oktober 2019

    Boerenprotest op het Malieveld in Den Haag. Oprichting BoerBurgerBeweging door Caroline van der Plas.

  • 13 november 2019

    Kabinet komt met pakket maatregelen om de stikstofproblematiek op te lossen (onder meer maximumsnelheid snelwegen naar 100 kilometer en ammoniakuitstoot veevoer verlagen).

  • 19 december 2019

    Adviescollege Remkes komt met tussentijds advies Beweiden en bemesten.

  • 7 februari 2020

    Kabinet kondigt nieuwe stappen aan, waaronder: financiële middelen beschikbaar stellen voor innovatie en verduurzaming van de landbouw en gerichte opkoop ­veehouderijen.

  • 16 maart 2020

    Nieuwe maatregel maximumsnelheid op snelwegen 100 kilometer per uur van kracht tussen 06.00 en 19.00 uur.

  • 24 april 2020

    Kabinet komt met een structurele stikstofaanpak: een breed investeringspakket om in de periode tot 2030 de natuur te herstellen en de stikstofneerslag te verminderen.

  • 8 juni 2020

    Adviescommissie Remkes presenteert langetermijnadvies Niet alles kan overal. In 2030 moet binnenlandse stikstofemissie de helft zijn van die in 2019.

  • 3 november 2020

    Regeling gerichte opkoop vee­houderijen gestart.

  • 18 november 2020

    175 miljoen euro beschikbaar gesteld voor boeren en tuinders die willen omschakelen naar een stikstofarme en duurzame manier van produceren.

  • 8 december 2020

    Rijk en provincies stellen de komende 10 jaar 3 miljard beschikbaar voor natuurherstel en -ontwikkeling.

  • 1 juli 2021

    Wet Stikstofreductie en Natuurverbetering, inclusief de Bouwvrijstelling van kracht. In 2025, 2030 en 2035 moeten respectievelijk minimaal 40, 50 en 74 procent Natura 2000-gebieden een gezond stikstofniveau hebben.

  • 15 december 2021

    In het Coalitieakkoord wordt tot 2035 25 miljard uitgetrokken om het stikstofprobleem op te lossen. Deadline voor 74 procent-norm 5 jaar vervroegd naar 2030.

  • 1 april 2022

    Minister Christianne van der Wal van Natuur en Stikstof (VVD) ­presenteert aan de Eerste en Tweede ­Kamer de hoofdlijnen voor de ­aanpak van het stikstofprobleem.

  • 10 juni 2022

    Minister Van der Wal presenteert stikstofplan inclusief kaart emissiereductiedoelstellingen per gebied. Vooral de opgave voor de landbouw om de stikstofdoelen te halen, lijkt groot.

  • 11 juni 2022

    Begin boerenprotesten bij het huis van minister Van der Wal. In de weken die volgen, blijven de boeren protesteren met acties op onder meer de snelwegen, in Stroe en bij distributiecentra.

Tijdbalk: Ruud Deijkers en Mireille Folkerts

6. Hoe zorgen dieren precies voor stikstof? 

Dieren eten plantaardige eiwitten, zoals gras, mais en andere restproducten, en zetten die om in dierlijke eiwitten, zoals melk, eieren en vlees. Eiwitten bevatten stikstofatomen. Het overtollige eiwit dat de koe niet gebruikt, komt terecht in de mest. Wanneer de mest in contact komt met urine ontstaat ammoniak. Ammoniak vervliegt naar de lucht, komt terecht op de grond en in het oppervlaktewater.

7. Welk dier is verantwoordelijk voor welke stikstofuitstoot? 

Het overschot aan stikstof van landbouwdieren wordt excretie genoemd. Meer dan de helft van de stikstofexcretie van de veestapel komt van melkkoeien. Het overige vooral van varkens en kippen. Koeien worden gehouden in open stallen, varkens in dichte stallen, en kippen in beide. In dichte stallen kan de ­ammoniakuitstoot makkelijker worden ­opgelost, bijvoorbeeld met luchtwassers. Dichte stallen leveren wel weer discussie op over dierengezondheid en welzijn.

8. Hoe komt de mest in de natuur?

Voor een deel komt mest rechtstreeks op het land terecht, zoals wanneer koeien buiten lopen. Wanneer koeien binnen staan, komt de drijfmest, een samenstelling van mest en urine,  terecht in de mestput, vaak onder de stal. De drijfmest verspreidt de boer over het land zodat gewassen, zoals gras en mais, kunnen groeien. Deze gewassen nemen een deel van de mineralen en stikstof uit mest op. Daarna eten de koeien de gewassen en zo is de kringloop rond. Maar: een deel van de stikstof spoelt uit naar het grond- of oppervlaktewater of vervliegt naar de lucht. Dus ja, de kringloop is rond, maar binnen die kringloop wordt de landbouw door stikstofwetenschappers een ‘lekkende pijp’ genoemd: een deel van de stikstof ontsnapt uit de kringloop. Het is dus de kunst om die pijp zo min mogelijk te laten lekken.

Meer uit de serie ‘111 vragen’: Alles wat u wilt weten over het klimaat in 111 vragen

9. Op welke manier stoten boerderijen stikstof uit? 

Als er meer invoer van stikstof is dan opname, is er sprake van een stikstofoverschot. Dat is bij alle veehouderijen het geval omdat de kringloop op boerderijniveau niet wordt gesloten – de ‘lekkende pijp’. Er zijn stikstofverliezen naar lucht, grond en water. Een melkveehouder die de kringloop op de boerderij goed weet te sluiten, verliest toch nog ongeveer 65 procent stikstof. Dit lukt als hij efficiënt bemest en voert, ook door voorzichtig te zijn met kunstmest en extra veevoer.

10. Waarom kunstmest kopen? Is er niet genoeg dierlijke mest? 

Planten hebben mineralen en stikstof nodig om te groeien. Boeren gebruiken dierenmest én kunstmest voor de gewassen omdat deze in bepaalde omstandigheden voordelen opleveren. Met kunstmest kan de boer de juiste hoeveelheid kalium, fosfor en stikstof geven aan de plant die het op dat moment nodig heeft.

Er zijn ook momenten dat bemesten met dierlijke mest niet lukt. Bijvoorbeeld in het vroege voorjaar. Als er net gezaaid is, is de grond nog te koud om dierlijke mest op te nemen. Daarnaast heeft kunstmest een milieuvoordeel: een lager ‘stikstofverlies’ dan stalmest. Dit betekent dat er minder stikstof in de vorm van nitraat terechtkomt in bijvoorbeeld het water. Er zijn ook boeren die zich zonder kunstmest redden, zoals biologische boeren, of – in de ‘kunstmestvrije’ Achterhoek – met kunstmestvervangers. Zij accepteren wel een lagere opbrengst.

11. Koeien eten toch gras! Waarom moeten boeren voer kopen? 

Koeien eten niet alleen gras, ze eten ook andere gewassen, zoals mais en soja. Daarnaast krijgen zij vaak krachtvoer. Dat zorgt ervoor dat hun energie op peil blijft om melk te produceren.

Laden…

Word abonnee en lees direct verder

Al vanaf € 9,- per maand leest u onbeperkt alle edities en artikelen van EW. Bekijk onze abonnementen.

Verder lezen?

U hebt momenteel geen geldig abonnement. Wilt u onbeperkt alle artikelen en edities van EW blijven lezen? Bekijk dan onze abonnementen.

Bekijk abonnementen

Er ging iets fout

Uw sessie is verlopen

Wilt u opnieuw

Premium Corner

Ingelogde abonnees van EWmagazine kunnen reageren
Bij het plaatsen van een reactie geldt een aantal voorwaarden. Klik hier voor de voorwaarden.

Reacties die anoniem worden geplaatst of met een overduidelijke schuilnaam zullen door de moderator worden verwijderd, evenals reacties die niets met het onderwerp van het artikel te maken hebben. Dit geldt evenzeer voor racistische of antisemitische reacties. De moderator handelt in opdracht van de hoofdredacteur.