Laat een gigantische ijsklomp de NAVO imploderen? Tijdens een ontmoeting met de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio en vicepresident JD Vance gaan de ministers van Buitenlandse Zaken van Denemarken en Groenland uitleggen waarom zij weinig ophebben met de dreigementen van Trump dat hij Groenland wil innemen. Hoe kil wordt de ontvangst van de Deense delegatie in Washington?
De kleine, hondstrouwe lidstaat Denemarken neemt het met Groenland op tegen het belangrijkste land van de NAVO, dat sinds een jaar lak heeft aan alles, zeker aan Europa. Als dat maar goed gaat. Zeker nu ook de felle, anti-Europese Vance aanwezig zal zijn. Hij is meer uitgesproken over de noodzaak om Groenland te ‘hebben’ dan Rubio. De herinneringen aan hoe Vance, samen met president Donald Trump, de Oekraïense president Volodymyr Zelensky door de mangel haalde liggen nog vers in ieders geheugen.
Weinig gunstige voortekenen
De voortekenen zijn niet gunstig. Dinsdag 13 januari weigerde NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte tijdens een openbare bijeenkomst van Europese liberalen in het Europees Parlement antwoord te geven op vele vragen over het dreigende geschil. ‘Ik geef geen commentaar op gesprekken tussen bondgenoten,’ bleef hij maar herhalen. Het Arctisch gebied moet worden beschermd en de zeven aangrenzende NAVO-lidstaten doen dat al, zei Rutte.
Hij voegde eraan toe dat de zorgen van de Amerikanen over toenemende activiteiten van Rusland en China worden geadresseerd en dat er vervolgstappen worden gezet. Reken maar dat Rutte achter de schermen dag en nacht bezig is om een uitweg te vinden en de Amerikanen tot bedaren te brengenk. De grote NAVO-landen in Europa – Duitsland en het Verenigd Koninkrijk op kop – beloven al dat ze hun defensie-inspanningen op Groenland en het Arctisch gebied fors opvoeren.
De situatie monitoren, de EU is er goed in
Maar een bericht op X op dinsdag 13 januari was redelijk onheilspellend. ‘Klik [op de foto] om de situatie te monitoren.’ Met die begeleidende tekst plaatste het Witte Huis vier foto’s die samen een beeld vormen waarop de Amerikaanse president Donald Trump door een raam naar (een kaart van) Groenland kijkt.
Het was een provocatieve verwijzing naar een eerder bericht van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, die zich zondag 11 januari (eindelijk) roerde over Iran. Europa staat achter de demonstranten, meldde ze op sociale media: ‘Wij monitoren de situatie zorgvuldig.’
Die laatste opmerking leidde tot grote hilariteit, ongeloof en bespotting op X. Daar wordt al langer gelachen en gefronst om de Brusselse gewoonte om bij internationale crises weinig meer te doen dan zaken te ‘monitoren’ en ‘bezorgdheid’ uit te spreken.
Groenland: onmisbaar strategisch belang
De Amerikaanse schimpscheut had grappig kunnen zijn, als er niet zo’n serieuze kwestie onder lag. Herhaaldelijk heeft Trump gezegd dat Groenland Amerikaans moet worden, desnoods met militair geweld. Het eiland, dat schuilgaat onder een ijsvlakte, is van onmisbaar strategisch belang voor de Amerikaanse defensie, zegt Washington.
Lees ook: Is Groenland opgewassen tegen Trump? Deze vijf scenario’s zijn mogelijk
Denemarken, waar Groenland formeel deel van uitmaakt, heeft tot nu sterk afwijzend gereageerd op de Amerikaanse uitlatingen over Groenland. De Amerikanen kunnen er al vrijelijk hun gang gaan, zeggen ze, en dat is ook zo. Nu is er alleen een kleine vlieg- en ruimtebasis in het noordwesten, met 150 militairen die er op rotatiebasis verblijven.
Tijdens de Koude oorlog telde Groenland 17 Amerikaanse bases, verspreid over het eiland. Op het hoogtepunt van de Koude Oorlog waren er 10.000 Amerikaanse militairen en ondersteunend personeel in Groenland gestationeerd. Dat kan nu weer.
Geen externe overname van Groenland
Maar feitelijk gaan de Denen niet over de autonomie van Groenland, maar de 57.000 eilandbewoners zelf. Met de zelfbesturingswet (Self-Government Act) die op 21 juni 2009 in werking trad, erkende het Deense parlement expliciet dat de Groenlandse bevolking een volk vormt in de zin van het internationaal recht en recht heeft op zelfbeschikking.
Groenland kan, als het dat wil, via een referendum onafhankelijk worden van Denemarken en zich aansluiten bij Amerika.
Maar Groenland ziet een externe overname, door welke grootmacht dan ook, niet zitten. De regering in Nuuk beklemtoont dat ze nooit een overname door Amerika zal aanvaarden, ook niet voor een grote som geld. ‘Groenland is een deel van Denemarken en is lid van de NAVO. De verdediging van Groenland moet daarom uitgevoerd worden door de NAVO, inclusief de Verenigde Staten.’
Trump vreest voor de Chinezen. Maar inwoners van Groenland zijn zeer kritisch over eventuele Chinese investeringen. De Groenlandse regering wil bij voorkeur samenwerking met Amerikaanse en Europese bedrijven en staten, vanwege gedeelde waarden en strategische belangen. Toch benadrukken officials dat ze, als westerse investeringen uitblijven, openstaan voor andere partners (zoals China) om hun mijnsector te laten groeien.
Burgemeester van een kleine stad
Het grote probleem in de optiek van Amerika is dat Groenland een land is met een veel te kleine bevolking en economie voor zijn mondiale militaire belang. De Amerikanen willen niet dat Groenlandse politici zoveel macht hebben op het gebied van internationale veiligheid. De premier is in hun ogen vergelijkbaar met de burgemeester van een kleine stad.
Een ervaren Deense bestuurder verantwoordelijk maken voor Groenland, kan niet. Kopenhagen heeft Groenland in 2009 op weg geholpen naar onafhankelijkheid met de zelfbesturingswet. Volgens sommige Denen een fatale vergissing. De tweede fout was in de ogen van critici dat premier Mette Frederiksen in 2019 Trump zo hard afwees toen ze voor het eerst over Groenland spraken. In plaats daarvan had ze open moeten staan voor een dialoog.
Arctic Sentry
Het lijdt geen twijfel dat Rutte beseft dat zijn alliantie, die het moet hebben van wederzijds vertrouwen, dood is als Trump doorzet met zijn plannen voor een vijandige, misschien zelfs militaire overname. Na Frederiksen waarschuwde ook Europees Commissaris voor Defensie Andrius Kubilius daarvoor.
Zelfs als de NAVO formeel blijft bestaan, wordt ze ongeloofwaardig. Rutte staat dus voor een gigantische uitdaging. Hij moet snel met concrete plannen komen voor een Arctic Sentry, een NAVO-schildwacht voor het hoge noorden, zoals hij die ook in het leven heeft geroepen in Oost-Europa.
De hoop is dat ook de Verenigde Staten niet willen dat de NAVO implodeert. Dan moeten ze immers hun strategische militaire bases in Europa opgeven. Bovendien dreigt er een grote verwijdering van Europa, met 450 miljoen welvarende inwoners de belangrijkste afzetmarkt van de Verenigde Staten.