Schrijver Keyvan Shahbazi (61) werd als tiener gemarteld door de islamitische dictatuur in Iran. Nu volgt hij de protesten tegen de ayatollahs intensief. ‘Iraniërs hebben het regime altijd gezien als een ideologische bezettingsmacht.’
Donald Trump sprak dagenlang ferme taal over militair ingrijpen in Iran bij geweld tegen demonstranten. Maar hij lijkt nu, duizenden doden verder, terug te krabbelen. Hoe serieus zijn die dreigementen nog te nemen?
‘Donderdagochtend begreep ik dat hij de aanval op het laatste moment heeft afgeblazen, omdat hij niet voldoende garanties had dat het regime dusdanig onklaar kon worden gemaakt dat het geen schade meer zou kunnen uitrichten.
‘Ik begrijp het, maar hoop dat van uitstel geen afstel komt. Die man is zo onvoorspelbaar en grillig in zijn gedrag. Kijk, Iraniërs hebben geen buitenlands leger in de straten nodig om ze te bevrijden. Iraniërs roepen om hulp op dezelfde schaal als wat Israël tussen 12 en 24 juni in 2025 heeft gedaan. Chirurgisch, gericht de top van het regime uitschakelen.’
Wat is de invloed geweest van de Israëlische luchtaanvallen op de huidige situatie?
‘Deze protestgolf is een direct gevolg van de twaalfdaagse oorlog met Israël. In die periode riepen veel mensen dat iedereen in Iran direct de straat moest opgaan. Ik heb toen gezegd: nee, je moet een paar maanden wachten. Je kunt tijdens een oorlog niet van mensen verwachten dat ze buiten komen demonstreren.
Vrouwen verliezen hun rechten. Homoseksuelen en dissidenten hun leven
‘Maar nu worden de effecten van die bombardementen zichtbaar. Het belangrijkste effect is de grondige vernedering van het regime. Mensen hebben in de praktijk gezien dat het in de confrontatie met Israël en Amerika niks voorstelt.’
Veel westerse analisten voorspelden juist dat zulke aanvallen de Iraanse bevolking achter het regime zouden verenigen. Waarom zaten zij er zo naast?
‘Dat komt doordat ze niet goed op de hoogte zijn van de situatie in Iran. Zij gingen ervan uit dat het regime door zich nationalistisch op te stellen mensen achter zich kon krijgen. Maar de onvrede in de samenleving was al zo groot, dat allang niet meer werd geloofd dat het bewind voor de belangen van Iran als natie en de Iraniërs opkomt.
Keyvan Shahbazi (Teheran, 1964) is schrijver, cultureel psycholoog en bestuurslid van Comité Iran Vrij. In 2021 verscheen zijn debuutroman De Amerikaan van Karadj en in 2025 De prijs van vrijheid, een bundel van zijn stukken voor onder meer EW, De Telegraaf, Trouw, Het Parool en de Volkskrant. Shahbazi adviseerde bewindspersonen bij diverse ministeries. Was voorheen lid van de Raad van Toezicht van de Stichting Vluchtelingenwerk en gaf les aan de Politieacademie. Hij is getrouwd en heeft drie kinderen.
‘Want voor de huidige machthebbers wegen de belangen van buitenlandse milities – zoals de sjiitische militie Hashd al-Shaabi die het in Irak heeft opgericht, Hezbollah in Libanon, Hamas in Gaza – zwaarder dan die van hun eigen landgenoten die het ideologisch niet met ze eens zijn.
‘Omdat de troepen van het regime kampen met een tekort aan manschappen, importeren ze nu die milities, waaronder ook de Fatemiyoun, die bestaat uit sjiitische Afghaanse migranten, om te verdelen onder eenheden van de Revolutionaire Garde. Zij schieten op Iraniërs in de straten van Iraanse steden. Dus mensen beschouwen het islamitische regime als een ideologische bezettingsmacht en niet als hun landgenoten.’
Het revolutionaire regime lijkt er in 47 jaar niet in geslaagd de Iraanse bevolking ideologisch te vormen, zoals communistische regimes dat wel deden. Hoe verklaart u dat?
‘Omdat de islam en de Arabische cultuur niet de Iraanse religie en cultuur zijn. Iraniërs hebben al zesduizend jaar een eigen cultuur en al 2.500 jaar een eigen staat. De grenzen van Iran zijn, in tegenstelling tot bij al die Arabische landen, niet kunstmatig getrokken door een liniaal van Engeland of Frankrijk. Perzisch is een duizend jaar oude taal en dat is een enorme muur geweest tegen de Arabisering van Iran.
‘Mensen in Iran beschouwen de cultuur van het regime als een buitenlandse cultuur. Iraniërs komen in opstand tegen de Arabisering van hun cultuur en de islam als staatsvorm.
In Iran word je direct opgepakt als ze je verdacht vinden, dat kan met je uiterlijk te maken hebben of als je met een verkeerd krantje wordt gezien
‘Islam is hier geen privé-geloof, maar een politieke ideologie. Een doodscultus die onderwerping predikt en martelaarschap verheerlijkt. Ruhollah Khomeini, grondlegger van de Islamitische Republiek in 1979, zei het zonder omhaal: “Als wij hen doden, gaan wij naar het paradijs; als zij ons doden, gaan wij ook naar het paradijs.”
‘Wanneer een leider met zo’n ideologie de macht grijpt, wordt de hele samenleving eraan onderworpen. Vrouwen verliezen hun rechten. Homoseksuelen en dissidenten hun leven. De economie verstikt door corruptie. En de expansiedrift mondt uit in terreur.
‘In Iran is de samenleving hoger ontwikkeld dan in de omliggende landen. Van de bevolking is 70 procent jonger dan 35 jaar, overwegend hoogopgeleid en wonend in stedelijk gebied. De aanhang van het regime komt vooral uit plattelandsregio’s en lagere sociaal-economische milieus in de steden. Je ziet het ook aan de kopstukken van de islamitische republiek en hun strijdkrachten, dat zijn allemaal agrarische types met hele grove gezichten. Omdat ik in Iran ben opgegroeid, zie ik het verschil nog steeds direct.’
U spreekt niet alleen als analist, maar ook vanuit persoonlijke ervaring. U maakte als tiener de islamitische revolutie mee en werd op uw zeventiende gearresteerd. Waarom?
‘Nou, dat is mij nooit duidelijk geworden. De gardisten pakten mij op en zeiden: “Vertel”. En toen ik antwoordde: “Wat moet ik vertellen?” zeiden ze: “Ja, dat weet je best.” Om vervolgens via martelingen een bekentenis af te dwingen. Het is een heel andere modus operandi dan in het Westen, waar je ergens van wordt verdacht, daarvoor wordt gearresteerd en er bewijs voor de rechter wordt gepresenteerd.
‘In Iran word je direct opgepakt als ze je verdacht vinden, dat kan met je uiterlijk te maken hebben of als je met een verkeerd krantje wordt gezien. Ik groeide op in een welvarend, relatief vrijdenkend gezin, woonde in een villawijk en was al jong bezig met schrijven. Blijkbaar was dat al verdacht.’
Hoe wist u Iran te ontvluchten?
‘Omdat ik nooit iets heb bekend, ben ik vrij lang gemarteld onder leiding van Ebrahim Raisi, de latere president [aan de macht van augustus 2021 tot mei 2024, toen hij omkwam bij een helikoptercrash, red.]. Ik ben geslagen met stroomkabels, onderging schijnexecuties en zag vrienden doodgeschoten worden. Op een gegeven moment wilde ik liever dood dan zo verder en deed ik een zelfmoordpoging. Toen werden mijn ouders ingelicht, zij betaalden smeergeld om me vrij te krijgen.
‘Ik werd overgeplaatst naar een psychiatrisch ziekenhuis. Met hulp van een psychiater kon ik onderduiken en in 1983 via Turkije naar Nederland vluchten. Het is allemaal te lezen in mijn boek De Amerikaan van Karadj.’
Als we vooruit kijken: wat zou het betekenen voor de regio als deze opstand slaagt en het regime daadwerkelijk valt?
‘Als deze opstand slaagt en er een omwenteling komt, is dat een historisch bewijs voor het falen van de islam als staatsmacht. Hierna is het eigenlijk ondenkbaar dat een samenleving daar nog bewust en democratisch voor zou kiezen.’
Verwacht u ook een domino-effect in andere islamitische landen?
‘Er zijn 57 islamitische landen in de wereld. Niet één ervan heeft steun betuigd aan de Iraanse demonstranten. Dat zegt genoeg over de angst van al die regimes dat er een vrij, democratisch bewind in Iran komt. Het zou in een islamitisch land voor het eerst zijn dat mensen weigeren om onder het islamitische juk te leven.’
Zouden regionale rivalen als Saudi-Arabië blij moeten zijn met een verzwakt Iran?
‘Nee, want het is dan een kwestie van tijd tot de bevolking van Saudi-Arabië ook om echte vrijheid en secularisme gaat vragen. En dat is een enorme bedreiging voor het Saudische koningshuis.’
Wat vindt u van de reactie van de Nederlandse politiek op de situatie in Iran?
‘Teleurstellend, zeker op links. De buitenlandwoordvoerder van GroenLinks-PvdA Kati Piri heeft er veertien dagen over gedaan om een verklaring af te leggen. Ze was met vakantie, had geen tijd. Maar over Gaza kon ze dag en nacht berichten sturen.
‘Deze nationale revolutie kan wel eens de belangrijkste gebeurtenis van de 21e eeuw worden. Een vrij en democratisch Iran raakt Europa direct: via energieprijzen, via de machtsbalans tegenover Rusland en via vrede en stabiliteit rond Israël. Ook migratiestromen, terrorismebestrijding en de islamisering binnen Europa zullen hierdoor ingrijpend veranderen. Wie dat niet doorheeft of dat bewust negeert, doet dat niet uit onwetendheid, maar uit ideologische verblinding.’
En hoe kijkt u naar de opstelling van het kabinet?
‘De houding van David van Weel [VVD-minister van Buitenlandse Zaken, red.] is enorm slap. Hij bleef wachten, uitstellen tot het laatste moment voordat hij met een heel ambtelijke verklaring kwam. Het is gewoon te weinig en te laat.’
Wat hadden Nederland en Europa volgens u wél moeten doen?
‘Van Weel had om te beginnen veel eerder de Iraanse ambassadeur op het matje moeten roepen. En in Europees verband ervoor pleiten om gezamenlijk met alle EU-landen hun ambassadeurs uit Teheran terug te roepen en de ambassadeurs van de ayatollahs uitwijzen. Dat gebeurde in 1992 toen vier Iraans-Koerdische oppositieleden in opdracht van de regering werden vermoord in het Griekse restaurant Mykonos in Berlijn. Doe dat nu ook.
‘Sluit desnoods die terreurnesten, wat de ambassades feitelijk zijn. Denkt de EU echt dat ze na al die gruwelijke moordpartijen op de onschuldige bevolking nog diplomatieke relaties kunnen onderhouden met Iran? Dat er een weg terug is?
‘En de Revolutionaire Garde had allang op de Europese terreurlijst moeten staan. Maar de Spaanse socialist Josep Borrell [de vorige Hoge Buitenlandvertegenwoordiger van de EU, red.] heeft dat jarenlang met allerlei smoesjes tegengehouden. De Verenigde Naties, waar Iran al vaak voorzitter van de mensenrechtenraad is geweest, is ook een lachertje.
‘Dan begrijp ik het wel dat Amerika op een gegeven moment unilateraal gaat ingrijpen in een land als Venezuela. Want met de VN kom je niet verder.’
De naam van kroonprins Reza Pahlavi wordt door demonstranten gescandeerd. Ziet u in hem een mogelijke leider na het ayatollah-regime?
‘Reza Pahlavi wordt gezien als iemand die het land bij elkaar kan houden. Omdat hij voor Iraniërs het symbool is van wat Iran onder zijn vader was en wat er allemaal verloren is gegaan. Het verlangen naar hem, is vooral een verlangen naar die periode. Als er nu een referendum zou zijn in Iran, zou hij tot koning worden gekozen. Daarom roepen zoveel mensen ook Javid sjah: leve de koning.
‘Of Iran na dit regime weer een democratische monarchie naar Noord-Europees voorbeeld zou moeten worden of een republiek, dat is een vraag voor later. Pahlavi heeft gezegd, en ik geloof dat hij integer is hierover, dat hij het land bij elkaar wil houden en wil zorgen dat er verkiezingen worden gehouden voor een nieuw grondwetgevend parlement. In zo’n transitieperiode is Pahlavi de enige geschikte figuur, verder is er nu niemand die zo’n rol zou kunnen spelen.’
Voorlopig moet de wereld toezien hoe het regime doorgaat met het neerslaan van protesten. Hoe ziet uw dagelijks leven er nu uit?
‘Ik ben bijna nergens anders meer mee bezig. Overdag schrijf ik opiniestukken over Iran, schuif ik aan bij podcasts en geef ik mijn visie op het nieuws voor radio en tv. Daarnaast houd ik samen met de rest van het bestuur van het Comité Iran Vrij onze website actueel.
‘Ik probeer zoveel mogelijk de foto’s en namen van de slachtoffers van de huidige massamoord op de site te krijgen. Probeer hun stem te zijn. De stem van al die duizenden jongeren die een leven in vrijheid wilden maar uiteindelijk hun eigen leven hebben gegeven, hopend dat de rest in vrijheid kan leven.’