Een speech van Ursula von der Leyen roept in Europa grote vragen en kritiek op. Zet de Commissievoorzitter de internationale rechtsorde bij het grofvuil? En is dat een doodzonde?
De aanval op Iran heeft de diepe verdeeldheid blootgelegd over de geopolitieke toekomst van Europa. In de Europese Unie staan de Duitsers lijnrecht tegenover de Spanjaarden.
In Brussel is het de Europese Commissie tegen de Europese Raad. En in het Europees Parlement hebben de Europese christen-democraten (EPP) een totaal andere opvatting dan de socialisten (S&D).
Alles draait om de vraag: moet de EU vasthouden aan de beginselen van de internationale rechtsorde, zoals het sinds de val van de Berlijnse Muur in 1989 heeft gedaan?
Of is (militaire) macht een belangrijker instrument dan recht om de positie van Europa op het wereldtoneel te waarborgen?
‘Europa niet langer hoeder oude wereldorde’
De Europese Commissie kiest voor het laatste. ‘Europa kan niet langer de hoeder zijn van de oude wereldorde, van een wereld die voorbij is en niet meer terugkomt,’ zei de Duitse Commissievoorzitter Ursula von der Leyen in een geruchtmakende speech tegen EU-diplomaten.
‘De bedreigingen waarmee we worden geconfronteerd, komen uit alle richtingen,’ waarschuwde Von der Leyen. ‘De wereld om ons heen verandert in een ongelooflijk tempo en nu verandert ook Europa.’ Daarom moet het buitenlands beleid van de EU meer ‘door belangen gestuurd’ worden.
Lees ook: Nederland heeft geen enkele baat bij de dollemansacties van Donald Trump
‘We moeten dringend nadenken over de vraag of onze doctrine, onze instellingen en onze besluitvorming – die allemaal zijn ontworpen in een naoorlogse wereld van stabiliteit en multilateralisme – gelijke tred hebben gehouden met de snelheid van de veranderingen om ons heen. Of het systeem dat we hebben opgebouwd – met al zijn goedbedoelde pogingen tot consensus en compromis – onze geloofwaardigheid als geopolitieke speler eerder helpt of hindert.’
‘Alleen internationaal recht waarborgt vrijheid’
Een dag later sprak de Portugese voorzitter van de Europese Raad, António Costa, dezelfde diplomaten toe. In heel andere taal. Anders dan Von der Leyen haalde Costa wel uit naar Israël en de Verenigde Staten.
‘Schendingen van het internationaal recht zijn onaanvaardbaar, of het nu in Oekraïne, Groenland, Latijns-Amerika, Afrika of het Midden-Oosten is,’ zei hij. ‘Vrijheid en mensenrechten kunnen niet met bommen worden bereikt. Alleen het internationaal recht waarborgt die.’
De EU moet ‘de beginselen van het Handvest van de Verenigde Naties hooghouden, zoals vastgelegd in onze verdragen,’ benadrukte Costa, die namens de Europese Unie alle partijen opriep om ‘zich zo terughoudend mogelijk op te stellen en terug te keren naar de onderhandelingstafel.’
‘No a la guerra‘
De socialist Costa schaart zich hiermee aan de zijde van de socialistische Spaanse premier Pedro Sánchez, die van ‘No a la guerra‘ (nee tegen de oorlog) zijn strijdkreet heeft gemaakt. Tot grote irritatie van de Amerikaanse president Donald Trump.
Toen vorige week Friedrich Merz op bezoek was in Washington en Trump fulmineerde over de Spanjaarden, hield de Duitse bondskanselier zich stil. Hij deed, tot verbijstering van veel Europeanen, geen enkele poging om het op te nemen voor zijn Spaanse EU-ambtsgenoot.
‘Commissie moet zich aan haar taak houden’
In het Europees Parlement, dat vandaag in Straatsburg Von der Leyen ter verantwoording riep voor haar uitspraken van maandag, zie je dezelfde scheuring. De Spaanse Iratxe García, leider van de Socialisten en Democraten, zei tegen Politico: ‘De noodzaak om de internationale orde te verdedigen in twijfel trekken? Nee, dat kunnen we niet accepteren.’
Ook de Fransen hebben zich inmiddels tegen Von der Leyen gekeerd. De Europese Commissie moet zich op het gebied van buitenlands beleid aan haar taak houden, zei de Franse minister van Buitenlandse Zaken Jean-Noël Barrot maandag.
De Franse ex-Eurocommissaris Thierry Breton deed ook zijn duit in het zakje: ‘De Commissie heeft tot taak de verdragen voor te stellen, uit te voeren en te handhaven, in de rol van scheidsrechter en motor – maar niet als leider van een politiek kamp.’