Staatscommissie wil revolutie: einde aan jungle die de overheid is geworden

Alsof de rechtsstaat wankelt en Nederland aan de rand van de afgrond staat. Die indruk wekt de Staatscommissie rechtsstaat. Die belegde tal van vergaderingen om tot een advies te komen en peilde in burgergesprekken in het hele land hoe burgers de rechtsstaat ervaren. Vooral degenen die zich niet beschermd weten door de staatsmachten, meldden zich met hun verhalen.

Die kwamen vaak neer op klaagzangen over langs elkaar werkende instanties, lokettenjungles, onbereikbare ambtenaren, onbegrijpelijke wetten en ander onnavolgbaar proza. Een wereld die eerder doet denken aan Kafka dan aan het land waar alles zo goed is geregeld, wat tot niet zo lang geleden de heersende gedachte was.

Toch klinkt de titel van het rapport van de Staatscommissie, De gebroken belofte van de rechtsstaat, al te dramatisch. Alsof Nederland een bananenmonarchie is waar de rechtsstaat – die burgers moet beschermen tegen de overheid, en waar burgers invloed hebben op de overheidsmacht en ondersteuning krijgen als dat nodig is – niet functioneert en de vijand van het volk is.

Verwaarloosd

Zou het echt? ‘Met mij gaat het goed, met ons gaat het slecht,’ is de vaak aangehaalde uitspraak van Paul Schnabel, voormalig directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Veel Nederlanders hebben een prima leven, maar zijn somber over de staat van het land.

Dat in datzelfde land de rechtsstaat zwaar is verwaarloosd, klinkt overdreven. Net als de aanbeveling dat er een planbureau voor de rechtsstaat moet komen. Nog een instituut erbij in die toch al verbureaucratiseerde rechtsstaat, terwijl de Staatscommissie zelf al duidelijk maakt wat er nodig is: een revolutie die een einde maakt aan de jungle die de overheid is geworden. Een revolutie bij de overheid zelf.

Politici, bestuurders en ambtenaren moeten zich in hun gedrag en beleid veel meer laten leiden door de rechtsstaat. ‘Rechtsstatelijkheid’ moet in het DNA van de overheid komen, is de boodschap die door het degelijke en helder geschreven advies heen klinkt. Bij elk besluit moet de overheid nagaan wat het betekent voor de burger en of het wel uitvoerbaar is.

Iets waar de met regelzucht behepte Tweede Kamer zich zelden om bekommert. Die eist na ophef en incidenten nieuwe maatregelen, terwijl al jaren velen snakken naar minder regels.

Ook al wankelt de rechtsstaat niet, er is wel degelijk iets aan de hand. De Staatscommissie rechtsstaat werd in het leven geroepen als reactie op de Toeslagenaffaire, waarin burgers werden vermorzeld door de staatsmachten. De andere aanleiding was de Groningse aardgaswinning, waarvan de overheid de gevolgen jarenlang bagatelliseerde en negeerde. Beide schandalen duiden op disfunctioneren van de rechtsstaat.

De Ombudsman Rotterdam-Rijnmond spreekt sinds de Toeslagenaffaire over de ‘Trias Misluktika’, naar de scheiding der machten van Montesquieu: de wetgevende, de uitvoerende en de rechtsprekende macht. Een scheiding die in de Toeslagenaffaire niet werkte, schreef de Ombudsman aan de Staatscommissie.

Horror

Maar ook buiten de bekende schandalen raken inwoners bekneld tussen de ­raderen van de overheidsbureaucratie, verliezen ze de greep op de overheid, ­raken zo nog meer in de problemen en moeten een nog groter beroep doen op rechtsbijstand en uitkeringen. Dat laatste durven ze lang niet altijd meer.

Een belangrijke oorzaak van het vastlopen van burgers in de overheidsbureaucratie zijn de snelle veranderingen in de samenleving en daaruit volgende, almaar complexere wetten en regels. Vooral wie afhankelijk is van inkomenssteun van de overheid, lijdt hieronder.

‘Je moet hebben gestudeerd om te begrijpen wat er gebeurt,’ verzuchtte een deelnemer aan het burgerpanel van de Staatscommissie. Zelfs ambtenaren van uitvoeringsinstanties verdwalen in het regelwoud.

‘Ik ben juridisch onderlegd, en zelfs voor mij is het lastig. Ik weet dat andere mensen al helemaal niet begrijpen hoe het systeem werkt,’ zei een deelnemer in Heerlen. De horror van de bureaucratie speelt zich volgens de Staatscommissie vaak af in ‘intimiderende gebouwen’ waar burgers verdwalen en een onbegrijpelijke taal wordt gesproken, en waar lange en ingewikkelde formulieren moeten worden ingevuld – vaak telkens weer dezelfde gegevens, doordat ­instanties langs elkaar heen werken.

Ook lokaal kan de regelarij ver gaan. Utrecht kent zestig armoederegelingen die zo ingewikkeld zijn, dat veel mensen ze niet eens durven aan te vragen.

Verbetervoorstellen

Overheden komen langzaamaan zelf met verbeteringen. Zo zijn er in Amsterdam, Utrecht, Enschede en West-Friesland loketten waar medewerkers burgers helpen bij het contact met uitvoerings­organisaties als de Dienst Uitvoering ­Onderwijs (DUO) voor studiefinanciering, de Sociale Verzekeringsbank en het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV). Rechtbanken experimenteren met schuldenfunctionarissen.

De Staatscommissie doet tien verbetervoorstellen. Daaronder valt het al genoemde planbureau voor de rechtsstaat, dat een net zo belangrijke rol moet krijgen als het Centraal Planbureau. Het bureau moet systematisch gegevens verzamelen, de staat van de rechtsstaat onderzoeken en ontwikkelingen analyseren ‘vanuit een rechtsstatelijke blik’.

Daarnaast moet er een apart hoofdstuk in de begroting van de Rijksoverheid komen voor de rechtsketen, in plaats van de huidige losse posten op de Justitiebegroting.

De Staatscommissie ­adviseert in navolging van vele voorgangers ook vereenvoudiging van regels. En er moet een hogere vergoeding komen voor de sociale advocatuur, die volgens het rapport ‘zo is uitgekleed dat er vrijwel geen boterham in te verdienen valt’. Geld is geen argument, vindt de Staatscommissie onder leiding van Henk Kummeling, rector magnificus van de Universiteit Utrecht. De rechtsstaat mag wat kosten.

Toetsing Grondwet

Vraag is of de politiek oren heeft naar de aanbevelingen. De aantredende regering kampt nu al met de ene miljarden­tegenvaller na de andere. De adviezen van de Staatscommissie sluiten wel goed aan bij het adagium ‘goed bestuur’, van een van de partijen waarop het nieuwe kabinet steunt, NSC van Pieter Omtzigt.

Maar het door Omtzigt zo gewenste en ­geplande Constitutioneel Hof, dat moet zorgen dat burgers zich beter beschermd weten door de Grondwet, is volgens de Staatscommissie overbodig. ‘Toetsing van wetten aan het recht is een kerntaak van alle rechters. Toetsing van wetten aan de Grondwet past binnen deze taak.’

En dus is dat met name door Omtzigt gewenste Constitutioneel Hof niet nodig. Wel een planbureau voor de rechtsstaat.

Schrijf u in voor onze ochtendnieuwsbrief

Abonneer u op de gratis nieuwsbrief EW Ochtend en start de dag scherp met de belangrijkste artikelen over politiek, economie en buitenland.