Met de gemeenteraadsverkiezingen in aantocht is het een belangrijke vraag: waar kiezen we voor? EW pelt de gemeenteraadsverkiezingen af, met deze week: waar haalt de gemeente haar inkomsten vandaan?
De komende jaren moeten gemeenten steeds meer kosten dragen, er dreigt zelfs een ‘ravijnjaar’. We kijken naar de kosten in de praktijk, met de gemeente Zwolle als voorbeeld.
De provinciehoofdstad van Overijssel is in veel opzichten gemiddeld: 130.000 inwoners, een bescheiden aantal toeristen, grootstedelijke voorzieningen en de gebruikelijke problematiek rond infrastructuur, klimaatadaptatie en een zorgtaak waar steeds lastiger aan is te voldoen.
Hoeveel geld krijgen gemeenten van het rijk?
Gemeenten krijgen geld van het Rijk via het gemeentefonds. De hoogte van het bedrag verschilt per gemeente.
Het is grotendeels afhankelijk van hoeveel belasting een gemeente kan innen. Daarnaast wordt gekeken naar een aantal andere kenmerken (maatstaven geheten):
- Aantal inwoners
- Aantal jongeren
- Aantal uitkeringsgerechtigden
- Oppervlakte van de gemeente
- Grootte van de watergebieden
Hoeveel belasting een gemeente kan innen heet de belastingcapaciteit. Het vermogen van een gemeente is de Waardering Onroerende Zaken (WOZ). Een WOZ-waarde is de geschatte marktwaarde van een woning of pand op 1 januari van het vorige jaar.
Hoeveel invloed heeft de overheid op het inkomen van een gemeente?
De overheid is goed voor ongeveer 70 procent van het inkomen van gemeenten, dus deze invloed is groot.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de staatssecretaris van Financiën zijn verantwoordelijk voor het gemeentefonds. De hoogte van het gemeentefonds stijgt of daalt, afhankelijk van de rijksuitgaven.
Zwolle heeft ruim 130.000 inwoners en krijgt in 2026 bijna 450 miljoen euro uit het gemeentefonds.
Doeluitkeringen
Een gemeente kan in aanmerking komen voor een specifieke uitkering vanuit het Rijk om concrete plannen mee te bekostigen. Voorbeelden hiervan zijn recreatiegebieden aanleggen, de luchtkwaliteit verbeteren of een onderwijsachterstand wegwerken.
De overheid bepaalt of een gemeente de uitkering krijgt, wat de uiteindelijke hoogte is van het bedrag en waar het aan besteed moet worden. Dit is anders dan het gemeentefonds, waar gemeenten met instemming van de gemeenteraad zelf mogen bepalen waar het geld naartoe gaat.
Zo kreeg Zwolle in 2024 30 miljoen euro voor de periode 2024-2028 om te werken aan de welvaart in de regio. De gemeente heeft het verzoek zelf ingediend bij het Rijk, dat goedkeuring gaf. Vervolgens moet de gemeente de plannen verder uitwerken.
Waar verdient een gemeente geld aan?
Een deel van de inkomsten haalt een gemeente uit belastingen. Het grootste deel van de belastinginkomsten komt van de onroerendezaakbelasting (OZB). Een ander deel van de inkomsten bestaat uit eigen vermogen of bezit.
In Zwolle is de OZB in 2026 verhoogd met 3,2 procent. Daarmee betaalt de Zwolse huizenbezitter een voorlopig tarief van 0,1017 procent van de WOZ-waarde. Voor bezit van bijvoorbeeld kantoorpanden is het 0,531 procent en voor gebruikers 0,4292 procent.
Hondenbelasting
Gemeenten mogen zelf de hoogte bepalen van drie belastingen: de hondenbelasting, toeristenbelasting en de Onroerendezaakbelasting (OZB). Elk jaar zien meer gemeenten af van de hondenbelasting. Ook Zwolle heft geen hondenbelasting.
Een gemeente hanteert ook afvalstoffenheffing, reinigingsheffing, belasting op gebruik van gemeentegrond en parkeerbelasting. De hoogte staat vast, de gemeente heeft geen zeggenschap.
Heeft een gemeente eigen vermogen?
Een gemeente haalt daarnaast inkomsten uit bedrijven die een gemeente bezit (zoals havenbedrijven), dividend en rentebaten.
En een gemeente verdient geld aan de verkoop van bouwgrond, de verhuur van gemeentelijk vastgoed en uit erfpacht.
Gemeenten vragen een vergoeding van inwoners voor gemeentelijke diensten, zoals de aanvraag van een paspoort, vergunningen of de BRP (Basisregistratie personen). Deze vergoedingen moeten exact kostendekkend zijn.
Hoeveel geld verdienen gemeenten aan de toeristenbelasting?
Inkomsten uit de toeristenbelasting zijn voor iedere gemeente verschillend. Gemeenten als Amsterdam of Giethoorn verhogen deze belasting regelmatig vanwege het grote aantal toeristen dat naar deze gemeenten komt.
Gemeenten mogen zelf kiezen hoe hoog de belasting is en op welke manier de belasting wordt doorberekend naar de toerist.
Zwolle kent geen extreem hoeveelheden toerisme, maar is wel populair onder vooral Nederlandse reizigers. In 2025 begrootte de gemeente de inkomsten uit toeristenbelasting op iets meer dan 1 miljoen euro (€ 1.006.000).
Kleine, weinig-toeristische gemeenten heffen logischerwijze minder toeristenbelasting en halen daar dus ook relatief weinig inkomsten uit.
De belasting betekent een hogere prijs voor hotelovernachtingen of campingovernachtingen omdat de aanbieder de belasting vaak doorberekent aan klanten of gasten.
Toeristenbelasting: vast bedrag in plaats van percentage
Veel gemeenten kiezen ervoor om de belasting in percentages door te berekenen aan toeristen. Dat betekent dat je voor een dure hotelovernachting in euro’s meer betaalt dan voor een campingplaats.
Zwolle heft de toeristenbelasting in vaste bedragen. Dit maakt het makkelijker voor ondernemers om te heffen, omdat de rekensom simpelweg het aantal gasten maal aantal nachten is.
Daarnaast is het makkelijker voor de gemeente om te begroten op een vast bedrag, omdat de opbrengst dan een stuk minder afhankelijk is van prijswisselingen.
De belasting is in 2026 in Zwolle voor campings € 1,30 en voor alle andere overnachtingen € 3,50 per overnachting. Zwolle begrootte de inkomsten uit alle belastingen in totaal op ruim 115 miljoen euro.
Hoeveel geld krijgen gemeenten van de Europese Unie?
Tot slot krijgen sommige gemeenten subsidie(s) vanuit de Europese Unie. Dit bedrag is lang niet zo hoog als de gemeentesubsidie, maar wel een nuttige inkomstenpost.
De subsidies zijn altijd in het belang van de EU, en zijn bedoeld voor bijvoorbeeld investeringen in innovatie, burgerbetrokkenheid en werkgelegenheid.
Een voorwaarde die de Europese Unie vaak stelt bij het verstrekken van deze subsidie is dat er moet worden samengewerkt met Europese partners.
In 2024 ontving Zwolle 3 miljoen euro van de Europese Unie, tegelijk met andere Europese steden, om zich aan te passen aan klimaatverandering. Zwolle moet daarvoor verschillende onderzoeken uitvoeren.
Maken gemeenten ook schulden?
Ja, gemeenten maken zeker schulden. Dat is vaak nodig om grote projecten als woningbouw, wegenbouw en duurzaamheidsprojecten te betalen.
Ook maken gemeenten schulden voor de schuldhulpverlening van inwoners, die gratis is. Gemeenten zien dit als een investering om grotere maatschappelijke kosten te voorkomen.
De schulden verschillen sterk per gemeente. De nettoschuld van gemeenten bedroeg in 2024 34.200 miljoen euro. Er zijn 9 gemeenten met een nettoschuld van meer dan 5.000 euro per inwoner, en 53 gemeenten die per saldo geen schuld hebben.
Zwolle verwacht in de periode 2024-2028 een begrotingstekort van 1 miljoen euro.
Gemeentelijke tekorten
Kabinet-Rutte IV heeft een korting ingevoerd op het gemeentefonds vanaf 2028. Oftewel: gemeenten krijgen een stuk minder geld.
Volgens de VNG heeft het Centraal Planbureau zeven jaar lang de inflatie te laag ingeschat, waardoor het Rijk te weinig geld heeft gegeven aan gemeenten. De organisatie zegt dat gemeenten jaarlijks 400 miljoen euro te weinig krijgen.
Het kabinet en de VNG hebben een onafhankelijke onderzoekscommissie ingesteld om de hervormingsagenda voor gemeenten bekijken. In het onderzoek werd bevestigd dat gemeenten onvoldoende middelen hebben gekregen om hulp te bieden aan gezinnen en kwetsbare kinderen.
Vaak wordt er bij gemeentelijke tekorten gewezen op financiële overschotten die gemeenten hebben, maar dit is een incidentele oplossing die niet voldoende is voor terugkerende kosten, aldus de VNG.