De feiten: Winst lokale partijen, opluchting over opkomst
Net als in 2018 en 2022 hebben lokale partijen de gemeenteraadsverkiezingen gewonnen. Voor de derde keer op rij krijgen zij met afstand de meeste stemmen van kiezers. Bij de landelijke partijen ziet de coalitie dat zij niet zijn afgestraft, maar de drie partijen hebben geen groots resultaat behaald. Fusiepartij GroenLinks-PvdA hoopte op winst, maar levert in het hele land zetels in.
Hogere opkomst
Grote opluchting heerst in Den Haag door de hogere opkomst. Die steeg van 50,99 procent naar 54 procent. Daarmee stijgt de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen voor het eerst sinds 2018.
D66, de partij van premier Rob Jetten, stijgt licht. De partij krijgt circa 9 procent van de stemmen op landelijk niveau, iets beter dan vier jaar geleden. Van de landelijke partijen is GroenLinks-PvdA de grootste geworden. Die krijgt 13 procent van de stemmen, maar dat is minder dan de twee partijen los van elkaar vier jaar geleden. Toen haalden zij, bij elkaar opgeteld, ruim 16 procent van de stemmen.
FVD grootste winnaar van de landelijke partijen
Het CDA haalt van alle landelijke partijen de meeste raadszetels. Dat komt ook omdat de christen-democraten in vrijwel iedere gemeente op het stembiljet stonden. De partij was in 332 gemeenten verkiesbaar. In totaal krijgt de partij ongeveer 11 procent van de stemmen. Ook de VVD haalt dat percentage.
De grootste winnaar van de landelijke partijen is Forum voor Democratie. FVD deed op 104 plekken mee, twee keer zoveel als vier jaar geleden, en haalt overal ten minste één zetel. In Velsen werd Forum zelfs de grootste partij. De partij voerde vooral campagne op verzet tegen de komst van asielzoekerscentra.
Wie zegt wat over de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen?
- Carola Schouten (CU), burgemeester van Rotterdam, beloofde te gaan abseilen van de Euromast als de opkomst hoger was dan vier jaar geleden. ‘Ik zal inderdaad ergens binnenkort aan die mast bungelen.’
- Premier Rob Jetten: ‘Ik heb het beloofd aan Carola Schouten: als de opkomst hoger is dan vier jaar geleden, gaan we samen abseilen van de Euromast. We gaan ervoor.’ Hij vervolgt: ‘In veel gemeenten blijft D66 gelijk of groeien we. Er komen één of meer zetels bij. Dus ik ben hartstikke blij met de eerste resultaten van D66.’
- CDA-fractievoorzitter Henri Bontenbal: ‘Er is sprake van een CDA-effect. Mensen die altijd voor de partij knokken, door de regen heen flyeren en altijd doorzetten. Ik wil al die lokale mensen bedanken, ik heb er veel mogen ontmoeten.’
EW's visie: Uitslag is reminder voor Jetten op wonen en asiel
Door: Victor Pak, redacteur PolitiekGoed getimed stapte premier Jetten woensdagavond het podium op in Breda. Nog voordat de uitslag bekend was, had hij zijn betoog al afgestoken. Daarmee verbloemde D66 een kleine verkiezingsnederlaag bij de gemeenteraadsverkiezingen.
Want deze verkiezingen zijn weer een triomf voor de lokale partijen, waarop net als in 2022 en 2018 het meest werd gestemd. Ook de kiezer liet zich dit jaar van zijn beste kant zien. De opkomst was nu iets minder zorgwekkend laag dan vier jaar geleden.
Lessen uit de winst van lokale partijen zijn moeilijk te trekken. Toch blijven wonen en asiel duidelijke thema’s. Die leveren zowel lokale partijen winst op als het uiterst rechtse Forum voor Democratie. Die partij wist in de 104 gemeenten waar zij meedeed flink te winnen.
Spreidingswet herleeft na gemeenteraadsverkiezingen
Met zo’n uitslag kan de Spreidingswet – de evenwichtigere verdeling van asielzoekers over gemeenten – landelijk weer een belangrijk thema worden. De VVD is geen fan, maar de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA wil deze handhaven. Dat is te begrijpen, maar het is slechts het halve verhaal als het om de asielproblematiek gaat.
De opvang eerlijk verdelen is belangrijk, maar alleen realistisch bij een fors lagere instroom van asielzoekers. Daar moet dit kabinet mee aan de slag gaan. D66 werd bij de Tweede Kamerverkiezingen afgelopen oktober immers de grootste partij nadat het de kiezer had beloofd stevig immigratiebeleid te voeren en fors meer woningen te bouwen.
Die beloftes leverden Rob Jetten en D66 het Torentje op. De uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen is een duidelijke reminder. Op het gebied van wonen en asiel verwacht de kiezer resultaat en het liefst zo snel mogelijk.
Verdere verdieping: Campagne gemeenteraadsverkiezingen verliep moeizaam
De campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen kwam moeizaam op gang. Landelijke politici waren vooral druk met Haagse zaken. Het coalitieakkoord dat eind januari werd gepresenteerd en het begin van het kabinet-Jetten in februari eisten alle aandacht op. Ook de oorlog in Iran trekt veel media-aandacht.
Dat de opkomst nu ruim 3 procent hoger ligt dan in 2022 is een opsteker. De campagne was bijzonder gefragmenteerd en het wisselde per gemeente sterk hoe de kiezer naar de stembus werd gelokt.
Volgens het online kiezersonderzoek van Ipsos I&O in opdracht van de NOS, was wonen het belangrijkste thema voor kiezers door heel Nederland. Dat gaf 51 procent van de ondervraagden aan. Ook veiligheid was een vaak genoemd onderwerp onder kiezers, naast asiel, zorg en natuur.