Zeven afsplitsers zijn voor de Tweede Kamer een unicum, voor de coalitie een kans – en voor Geert Wilders een regelrechte ramp. Als hij deze klap al te boven komt, zal die hem alleen maar bevestigen in wat hij altijd al dacht. Namelijk: dat hij niemand kan vertrouwen, schrijft Geerten Waling.
Ironisch genoeg hanteerden Gidi Markuszower en zijn zes mede-afsplitsers op dinsdag 20 januari precies dezelfde tactiek die Wilders al vaker had gebruikt.
Een lijstje principiële punten op tafel gooien en de anderen voor het blok zetten: slikken of stikken. Wilders deed het met zijn tien punten waarmee hij op 3 juni 2025 het kabinet-Schoof liet vallen, maar ook in 2004.
Als Tweede Kamerlid voor de VVD was hij steeds meer op ramkoers gekomen met de fractieleiding.
Opgezweept door de opkomst en dood van Pim Fortuyn en de aanslagen van 9/11, was hij steeds feller geworden over onderwerpen als de (radicale) islam, immigratie, integratie en de toetreding van Turkije tot de Europese Unie.
In een tienpuntenplan zette hij de VVD het mes op de keel, om vervolgens zonder omhaal te breken en voor zichzelf te beginnen.
Lees ook | Chaos bij de PVV: zeven fractieleden keren Wilders de rug toe
Wilders’ karakter is gesloten en wantrouwig
Het tekent de persoon Wilders: strategisch en compromisloos. Zijn karakter is gesloten en wantrouwig, op het paranoïde af.
Sinds de moord op Theo van Gogh op 2 november 2004 is hij ook nog één van de zwaarst beveiligde personen, vanwege aanhoudende jihadistische bedreigingen.
Daardoor leeft hij al 22 jaar in een sociaal isolement dat ongetwijfeld zijn mentale geslotenheid heeft versterkt.
Dat zijn partij geen leden heeft, en op centralistische, autoritaire wijze wordt geleid door Wilders als enige leider, past bij die karaktertrekken.
Naar buiten toe houden PVV’ers vol dat de Tweede Kamerfractie op democratische wijze de koers van de partij bepaalt, in de wekelijkse fractievergaderingen op dinsdag, maar de feiten spreken dat tegen.
PVV-fractie beslist niet democratisch
Zo is bekend dat Wilders zonder overleg grote beslissingen heeft genomen, waaronder het opblazen van zijn eigen kabinet vorig jaar.
Ook heeft hij al jaren de gewoonte om via X de meest radicale uitlatingen te doen en als partijstandpunten te presenteren, zonder dat zijn fractiegenoten daarover hebben gestemd.
Ingewijden vertellen dat in coronatijd er maandenlang niet eens een fractieoverleg was – ook niet via digitale weg. En als er een conflict is in de fractie, kan het ook zomaar gebeuren dat de fractie wekenlang niet bijeenkomt.
Wie dat bepaalt? Wilders, en Wilders alleen.
Achter de gesloten deuren van de fractie, die voor een deel hermetisch gesloten zijn vanwege de zware beveiliging van de fractieleider, heerst een keiharde hiërarchie van één leider met een steeds wisselend groepje vazallen om zich heen.
Angstcultuur en mediaverbod binnen de PVV
Alle PVV-Kamerleden hebben een spreek- en omgangsverbod met de media. Wie zich daar niet aan houdt, zoals een Martin Bosma, moet van goeden huize komen.
Wie te innig is met journalisten of politici van andere partijen, riskeert de toorn van Wilders en uiteindelijk het verlies van een (verkiesbare) plaats op de lijst bij de eerstvolgende verkiezingen.
Afzwaaiende PVV’ers weten hoe moeilijk het is om nog een baan te vinden, met het PVV-Kamerlidmaatschap op het cv als een onuitwisbare stempel op het voorhoofd.
Dat verklaart ook de opgekropte frustratie bij de zeven afsplitsende Kamerleden – en het is goed mogelijk dat er komende tijd nog meer zullen volgen.
De sfeer achter de schermen bij de PVV was er al een van angst, intimidatie en chantage door Wilders en enkele van zijn vazallen. Met het verlies van zeven prominente fractieleden zal de sfeer onder de achterblijvers er niet beter op worden.
‘Een PVV zonder Geert is zijn grootste nachtmerrie’
L’état c’est moi, zou de Franse Zonnekoning Lodewijk de Veertiende ruim driehonderd jaar geleden hebben gezegd. Hetzelfde geldt voor Wilders en de PVV. De partij is Wilders, en Wilders is de partij.
In de 22 jaar sinds zijn afsplitsing van de VVD heeft Wilders veel bereikt en ook wel iets opgebouwd, maar geen echte partijorganisatie met een stabiel kader en een kweekvijver voor zijn opvolging.
Als Wilders iets zou overkomen, of als hij uit de politiek stapt, dan zal de PVV vermoedelijk niet lang meer bestaan – en dat is precies hoe hij het wil.
‘Een PVV zonder Geert is zijn grootste nachtmerrie,’ aldus een oud-PVV’er tegen EW.
Zetelverlies raakt Wilders vooral in prestige, niet in macht
Het maakt Wilders daarom ten diepste niet veel uit of hij veel of weinig zetels heeft, behalve dan dat een grote fractie hem meer aandacht en invloed oplevert in de Tweede Kamer.
Maar als het lot zou beslissen dat hij nog één zetel overhoudt, dan zou dat voor hem in de basis voldoende zijn om door te gaan.
Het verlies van zeven zetels betekent voor hem dan ook geen numerieke aderlating, maar wel een groot gezichtsverlies.
Vooral het vertrek van zijn bijna-vicepremier Gidi Markuszower en zijn campagneleider Hidde Heutink, en daarnaast van de nummers 3, 4 en 7 op de laatste kieslijst, zullen hem raken als een mokerslag.
Voorlopig weinig uitzicht op verbetering
Nu heeft Wilders in 22 jaar tijd veel hobbels en hindernissen gekend, en steeds is hij sterker teruggekomen. Maar of dat na 20 januari ook nog het geval kan zijn, en of hij de energie die hij al maanden kwijt was, gaat terugvinden – dat valt echt nog te bezien.
Met negentien overblijvende zetels leidt hij nog altijd een grote fractie in de Tweede Kamer. Maar als enige partij die niet open staat voor overleg met de minderheidscoalitie, en die blijft briesen en dreigen met moties van wantrouwen, zal de PVV steeds marginaler worden.
Dat betekent ook weinig goeds voor zijn plek in de peilingen, een belangrijke graadmeter voor de PVV. Haar virtuele zetelaantal dook al onder de twintig, en nu haar werkelijke zetelaantal meeduikt, zal Wilders vrezen voor een vrije val.
Concurrentie groeit, maar wantrouwen blijft Wilders’ vaste metgezel
Terwijl JA21 en FVD de wind in de zeilen hebben, de BBB ook nog niet van opgeven weet, en nu de Groep-Markuszower een Geert-loze versie van de PVV opbouwt, heeft Wilders voorlopig weinig uitzicht op verbetering.
Maar ook als het Wilders lukt om zichzelf andermaal aan de haren uit het moeras te trekken, en deze gitzwarte bladzijde achter zich weet te laten, dan zal er minstens één gedachte zijn die de koppige PVV-leider bijblijft van deze week.
En dat is de bevestiging van wat hij ten diepste altijd al dacht: dat hij niemand, echt niemand, in zijn omgeving kan vertrouwen.
Geerten Waling is columnist en redacteur bij EW. Ook is hij co-auteur van de ongeautoriseerde biografie Geert Wilders. De wreker (2023), een postume bewerking van de eerdere biografie door politicoloog Meindert Fennema.