Dinsdagochtend brak chaos uit bij de PVV. De tot dan toe onaantastbaar geachte fractie van Geert Wilders zag in één klap zeven Kamerleden vertrekken, schrijft Victor Pak.
Een enorme dreun voor de PVV-leider, die sinds 2006 met strakke hand zijn fractie aanstuurt. De breuk zet de politieke verhoudingen in Den Haag op scherp. Wilders is daarmee zijn rol als oppositieleider kwijtgeraakt. Dat is een pijnlijke nederlaag voor de PVV-voorman. Tegelijk rijst de vraag of Wilders nog wel de ambitie heeft om een grote Tweede Kamerfractie te leiden.
Na zijn verkiezingsoverwinning in 2023 werd Wilders door VVD, NSC en BBB buiten het Torentje gehouden. Het mislopen van het premierschap zorgde zichtbaar voor frustratie. Ondanks de 37 zetels oogde hij weinig gemotiveerd om leiding te geven aan zo’n omvangrijke fractie. Na de val van het kabinet-Schoof, dat hij zelf liet klappen, werd zelfs getwijfeld of hij nog wel écht wilde winnen.
Uitgebluste Wilders en een verloren oppositierol
Tijdens de daaropvolgende campagne leek Wilders de teugels te laten vieren. Eerst bleef hij weg bij debatten vanwege veiligheidszorgen. Toen hij later wel verscheen, deed hij dat zonder overtuiging.
De 62-jarige Wilders maakte een vermoeide indruk. Toen Jimmy Dijk hem tijdens het Debat van het Zuiden parodieerde als een huilende clown Bassie, bleef een scherpe repliek uit. Opvallend voor iemand die jarenlang bekendstond als meester van de politieke comeback.
Ex-PVV’ers vormen serieuze bedreiging voor Wilders
De zeven afsplitsers, allen met aanzien binnen de PVV-fractie, vormen een directe bedreiging voor Wilders. Niet alleen vandaag, maar tot aan de volgende verkiezingen lijkt hij de grote verliezer. Zeker als de oud-PVV’ers erin slagen een meer democratische, compromisbereide partij op te richten die aantrekkelijk is voor PVV-kiezers.
In een situatie met een minderheidskabinet liggen daar kansen. Tegelijk is het onzeker of partijen als D66 en CDA bereid zijn samen te werken met oud-PVV’ers. Beide partijen sloten die optie vooralsnog uit. CDA-leider Henri Bontenbal verwees daarbij naar het belang van een ‘democratisch ethos’.
Samenwerking met voormalige PVV’ers past daar niet vanzelfsprekend bij, al zou het vanuit machtspolitiek perspectief effectief kunnen zijn.
Voor het minderheidskabinet is de fragmentatie gunstig: er ontstaan meer potentiële samenwerkingspartners. Bovendien zullen de zeven oud-PVV’ers niet snel een motie van wantrouwen tegen de coalitie steunen.
Vervroegde verkiezingen zouden voor de afsplitsers ongunstig zijn, omdat zij tijd nodig hebben om een nieuwe partij op te bouwen. Daarmee vergroot de PVV-scheuring de kans dat kabinet-Jetten de volledige rit uitzit.
Ook kleinere partijen profiteren. Denk aan 50PLUS, SGP en ChristenUnie, die samen met de oud-PVV’ers een meerderheid kunnen vormen. Hun politieke waarde voor de coalitie is daarmee toegenomen.
JA21, Joost Eerdmans en nieuwe concurrentie op rechts
Voor Joost Eerdmans is de situatie minder rooskleurig. De negen zetels van JA21 blijven belangrijk, maar hij krijgt er concurrentie bij. JA21 is niet langer de enige rechtse partij die bereid is te onderhandelen met het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA.
Daardoor daalt de onderhandelingsmacht van Eerdmans. Met zeven zetels kunnen de oud-PVV’ers, eventueel samen met de SGP, het kabinet ook aan een meerderheid helpen. Het is dan ook verstandig dat Eerdmans de afsplitsers niet heeft binnengehaald: kortetermijnwinst weegt niet op tegen het risico van interne conflicten.
Jesse Klaver oppositieleider, maar links juicht te vroeg
Ook aan de linkerkant schuiven de verhoudingen. Jesse Klaver mag zich nu oppositieleider noemen en krijgt bij debatten het eerste woord tegen het kabinet. Toch is het de vraag wie premier Jetten het eerst zal aanvallen: Wilders of Klaver.
GroenLinks-PvdA juicht mogelijk te vroeg over de PVV-scheuring. Net als JA21 ziet ook links dat er extra uitwegen op rechts ontstaan voor het kabinet. Dat vergroot de kans dat Jetten steun zoekt aan die kant, in plaats van bij links.
Kabinet-Jetten ademt opgelucht
Voor D66 is dat geen aantrekkelijk vooruitzicht, maar pragmaticus Jetten zal vooral opluchting voelen. De herschikking van het Haagse speelveld vergroot de overlevingskansen van zijn aanstaande kabinet aanzienlijk.
Wil je echt begrijpen wat er politiek gebeurt?
Schrijf je in voor de nieuwsbrief EW Politiek van Victor Pak. Elke week scherpe analyse, context achter het nieuws en duiding voorbij de Haagse headlines.