Europa wil onafhankelijker zijn, zowel militair als economisch. Maar kunnen middelgrote landen wel samen optrekken tegen grote mogendheden?
Het begin van een jaar was zelden zo intens. De arrestatie van president Nicolás Maduro in Venezuela, het conflict rond Groenland en het mogelijke einde van de NAVO. Deze geopolitieke brand dreigde ook over te slaan op de economie. Importheffingen hingen weer in de lucht.
Gelukkig volgde tijdens het World Economic Forum in Davos enige ontspanning, mede dankzij de inzet van NAVO-chef Mark Rutte. Europa slaakte een zucht van verlichting toen de Amerikaanse president Trump toezegde Groenland niet met geweld in te nemen.
Bejubelde Carney sloot akkoord met China
De Canadese premier Mark Carney bracht in Davos zelfs weer iets van hoop terug bij de Europese Unie. Wanneer alle middelgrote landen samen optrekken tegen ‘grote mogendheden’, kunnen we samen de Verenigde Staten en China tegengas bieden.
Lees ook: Die nette Canadees Mark Carney heeft groot gelijk! Toch..?
Overigens sloot Carney een aantal dagen voor zijn speech nog een overeenkomst met China. Zo principieel is die alom bejubelde Carney dus ook weer niet.
Mercosur-deal loopt vertraging op
De Europese Commissie had de woorden van de Canadese premier graag opgevolgd middels het Mercosur-handelsakkoord. Deze overeenkomst tussen de EU en de Mercosur-landen (Argentinië, Brazilië, Paraguay, Uruguay) stond na decennialange onderhandelingen eindelijk klaar ter ondertekening.
Daar dacht uitgerekend het Europees Parlement anders over. Onder druk van boze boeren verwees een meerderheid van het Parlement het verdrag naar het hoogste gerechtshof van de EU. Dat hof moet nu eerst de juridische basis onderzoeken. Een procedure die minstens een jaar vertraging oplevert.
EU: op zoek naar alternatieven
Het toont de worsteling die Europa de komende jaren te wachten staat. De EU moet inderdaad op zoek naar alternatieven voor de Verenigde Staten en China, maar kampt met een kritisch electoraat dat verworvenheden niet graag uit handen geeft.
Steun voor Europa blijft bijzonder kwetsbaar door de opkomst van populistische, nationalistische partijen in de lidstaten. Het zorgt ervoor dat verdere Europese integratie lastig is.
Europa is op papier wellicht een grootmacht. De EU is goed voor 15 procent van de wereldeconomie. Maar zodra Europa de stappen wil zetten om dat potentieel te benutten, gaat het mis. Een gezamenlijke Europese kapitaalmarkt, een Europees leger of een grensoverschrijdend stroomnetwerk? Mooie idealen, maar niet als het de burgers van een bepaalde lidstaat geld kost.
Inflatie jaagt winst Eurosceptische partijen aan
Die mentaliteit lijkt voorlopig niet te veranderen. In nationale peilingen staan Alternative für Deutschland en Rassemblement National bovenaan in respectievelijk Duitsland en Frankrijk. Eurosceptische partijen die tijdens de Europese Parlementsverkiezingen van 2024 grote winst boekten. De onvrede van burgers na jaren van torenhoge inflatie hielp deze partijen om stemmen te winnen, zo blijkt uit onderzoek van economische denktank Kiel Institute.
Die inflatie was het gevolg van de oorlog tussen Rusland en Oekraïne. Ook toen moest Europa in korte tijd (noodgedwongen) minder afhankelijk worden. Het wegvallen van goedkoop Russisch gas leidde tot ongekende prijsstijgingen.
Hoge energieprijzen in Europa
De EU heeft inmiddels een nieuwe energieverslaving, in de vorm van lng uit de Verenigde Staten. Dat maakt Europa wederom economisch afhankelijk en kwetsbaar. De spanningen tussen de Amerikanen en Europa zorgden de afgelopen weken voor een stijging van de gasprijzen van zo’n 40 procent.
En dat in een tijd dat de Europese basisindustrie – chemie en raffinage – het al moeilijk heeft om het hoofd boven water te houden. Structureel hogere energieprijzen maken productie in Europa steeds lastiger. Op dit vlak dreigt eerder meer in plaats van minder afhankelijkheid. Een nieuwe gascrisis kan desastreuze gevolgen hebben voor de Europese industrie.
Europa is ook sterk afhankelijk van China
Overstappen naar andere lng-leveranciers is niet zo eenvoudig en kost simpelweg meer geld. Verduurzamen dan maar? Dat kost tijd en maakt ons vooral meer afhankelijk van een andere grote mogendheid. China domineert in zonnepanelen, batterijen, elektrische auto’s, windturbines en groene waterstof.
Ook qua digitale technologie zijn de alternatieven voor de Verenigde Staten en China dun gezaaid. De Europese auto-industrie is – ondanks eerdere waarschuwingen tijdens corona – nog altijd volledig afhankelijk van Chinese chipfabrikanten. De recente Nederlandse ingreep bij Nexperia leidde dan ook bepaald niet tot applaus in de rest van Europa. Autofabrikanten zaten met de handen in het haar.
Dat geldt ook voor Europese overheden die nu naarstig kijken naar Europese alternatieven voor Amerikaanse cloud-software. Geen makkelijke opgave, en dat geldt nog meer als het gaat om besturingssystemen van Microsoft, Apple en Google. Zonder hen gaat heel Europa op zwart.
Lichtpuntje: akkoord EU-India
Gelukkig kunnen Europeanen dan nog wel bellen met de helpdesk in India. Het land ondertekende recent een vrijhandelsovereenkomst met de EU.
Door gevoelige landbouwproducten buiten de overeenkomst te houden, hoopt de Europese Commissie deze deal wel door het Parlement te krijgen.
Voorlopig op eieren lopen
Samenwerken met andere middelgrote mogendheden vinden Europese landen prima, maar alleen zolang het ze niet te veel pijn doet.
Europa zal daarnaast nog wel even op eieren blijven lopen tussen de Verenigde Staten, China en zijn eigen burgers.