De feiten: Massale demonstraties verspreiden zich over meer dan 100 steden in Iran
In de nacht van donderdag 9 januari op vrijdag 10 januari zijn in steden door heel Iran menigtes de straat op gegaan om het einde te eisen van het regime van ayatollah Ali Khamenei.
Afgaande op beelden die op sociale media zijn gedeeld, lijkt het te gaan om de massaalste protesten sinds die op 28 december begonnen.
Oude vlaggen en vernielde standbeelden
Veel demonstranten zwaaiden met de vlag met daarop een leeuw en een zon. Dat was de vlag van Iran vóór de islamitische revolutie van 1979 en is door de ayatollahs verboden. Sommigen stichtten brand in overheidsgebouwen en besmeurden en vernielden standbeelden van onder anderen ayatollah Khamenei en zijn voorganger Ruhollah Komeini.
In grote delen van Iran legde het regime internet en telefonie lange tijd plat. Toch stroomden via X allerlei filmpjes binnen die de grote schaal van de demonstraties toonden. Eerder op de dag staakten al winkeliers in heel het land.
Lees ook | Massale protesten in heel Iran: begint de laatste strijd tegen het regime nu echt?
Leuzen en oproepen echoën door het hele land
Handelaren op de bazaar in hoofdstad Teheran begonnen twee weken geleden hun onvrede te uiten over de leiders van de islamitische republiek. Directe aanleiding waren enorme prijsstijgingen door hoge inflatie en de devaluatie van de nationale munt, de rial.
In anderhalve week sloegen de protesten in rap tempo over naar andere steden. Daarbij klonken leuzen als ‘Dood aan de islamitische republiek’, ‘Dood aan Khamenei’ en ‘Dit is de laatste strijd, Reza Pahlavi zal terugkeren’.
Laatstgenoemde is de zoon van de sjah die in 1979 het veld moest ruimen bij de islamitische revolutie. Pahlavi moedigt de demonstranten via sociale media aan en krijgt door heel het land en online veel steun.
Hoe groot die onder alle lagen van de bevolking is, is lastig te peilen. In eerdere recente protestgolven (2018, 2019, 2022) uitten Iraniërs weliswaar hun onvrede over de islamitische theocratie waarin zij wonen, maar de openlijke steun voor Pahlavi was niet eerder zo groot.
Slachtoffers en arrestaties tijdens massale protesten in Iran
Volgens de Iraanse ngo Human Rights Activist News Agency (HRANA), die is gevestigd in de Verenigde Staten, hebben de protesten zich de afgelopen elf dagen verspreid naar zeker 111 steden en dorpen in alle 31 provincies van Iran.
HRANA meldt dat tijdens de onrust zeker 34 demonstranten en 4 veiligheidsfunctionarissen van het Iraanse regime zijn omgekomen en dat 2.200 demonstranten zijn gearresteerd. Gezien de omvang van de protesten van donderdagavond, is de kans groot dat beide aantallen aanzienlijk hoger liggen.
Vrijdagochtend meldden Iraanse staatsmedia dat zich onder de demonstranten ‘terroristische vertegenwoordigers’ van Israël en de Verenigde Staten bevonden, die ‘privéauto’s en motoren in brand hebben gestoken, evenals metrostellen, brandweerwagens en bussen’. Ook berichtten zij over slachtoffers, zonder daarover uit te weiden.
EW’s visie: Veel meer Europese leiders moeten moedige Iraniërs steunen
De jongste protestgolf die donderdagavond door heel Iran trok, lijkt van ongekende omvang. Hoewel het regime met het uitschakelen van internet en telefonie probeert de onvrede te censureren, stroomden via X en andere sociale media onophoudelijk beelden binnen van moedige Iraniërs die klaar zijn met de islamitische republiek.
Vrijdagochtend konden ook de Iraanse staatsmedia daar niet langer omheen. Zij legden, zoals altijd, de nadruk op vermeende betrokkenheid van ‘terroristische agenten’ van de Verenigde Staten en Israël.
Maar gezien de grootte van de volksopstand en de onvrede die zich al vele jaren opbouwde, is het lachwekkend om te stellen dat die wordt veroorzaakt door de kleine en grote ‘satans’ die het regime zo haat.
Trump en Netanyahu
President Donald Trump en premier Benjamin Netanyahu toonden wel met hun gezamenlijke luchtaanvallen tijdens de Twaalfdaagse Oorlog in juni hoe zwak de ayatollahs en hun Islamitische Revolutionaire Garde eigenlijk zijn.
Maar wijselijk beperken zij zich vooralsnog tot hun steun uitspreken voor de demonstranten, en roepen zij (nog) niet openlijk op tot regimeverandering. Als ze dat wel zouden doen, zouden de mullahs dat in hun voordeel kunnen gebruiken.
Trump zet druk op ayatollahs
Niettemin moet Trumps dreigement om demonstranten te hulp te schieten als het regime de protesten gewelddadig neerslaat – wat hij donderdag nog eens herhaalde – de ayatollahs en hun gardisten vrees inboezemen.
Een goede zaak: de theocratische machthebbers moeten weten dat de ogen van de wereld op hen gericht zijn. Iets wat ze met alle macht proberen te verhullen door het internet af te sluiten, een maatregel die is voorbehouden aan de bruutste dictaturen als Noord-Korea.
Volgens de Emiratische site Middle East Online heeft techmiljardair Elon Musk zijn satelliet-technologie Starlink beschikbaar gesteld voor Iraniërs om met het wereldwijde web verbonden te blijven. Of dat klopt, is moeilijk te verifiëren. Wel staat vast dat Musks X een cruciale rol speelt.
Via het veelgekritiseerde sociale medium, waarvan steeds meer gevestigde media zich terugtrekken, stromen massaal beelden en berichten van de Iraanse straten binnen die tonen hoe hevig de protesten zijn.
Dat is cruciaal, omdat de censuur van de islamitische republiek het voor reguliere journalisten levensgevaarlijk maak om onafhankelijk verslag te doen.
Westen te terughoudend in steun demonstranten
Het zou ook helpen als politieke leiders in het Westen zich krachtiger zouden uitspreken vóór de moedige demonstranten, en tegen het gebruik van geweld door de Iraanse ordetroepen tegen hun eigen bevolking.
Tot nu toe blijft het jammerlijk stil over een opstand die sterk doet denken aan de aanloop naar de val van de Berlijnse Muur in 1989.
Voor vrijheidslievende Iraniërs en inwoners van Midden-Oosterse landen die mede door het Iraanse regime zijn gedestabiliseerd – Jemen, Libanon en ook Syrië – moet die beperkte Europese steun frustrerend zijn.
Islamitische Revolutionaire Garde op terreurlijst
Laat Europese regeringsleiders om te beginnen de Islamitische Revolutionaire Garde op de terreurlijst zetten, zoals D66-leider Rob Jetten bepleit. En laat ze qua retoriek een voorbeeld nemen aan de paar leiders die wél stelling durven nemen, zoals de Belgische premier Bart De Wever, de Zweedse premier Ulf Kristersson en bovenal voorzitter van het Europees Parlement Roberta Metsola.
De Maltese christen-democraat Metsola moedigde, veel eerder dan andere Brusselse hooggeplaatsten, de vrijheidslievende Iraniërs enthousiast aan. Ook hekelde zij de Iraanse afvaardiging voor de Europese Unie, België en Luxemburg, die klaagt over ‘interventionistische verklaringen (…) over de interne aangelegenheden van Iran’.
Metsola: ‘Het moet fijn zijn om vanuit Europa te kunnen twitteren en het internet vrij te kunnen gebruiken, om openlijk je ongenoegen te uiten over leiders, zonder gearresteerd of mishandeld te worden of dat de telecommunicatie van het land wordt afgesloten. Dat is het soort dingen waar de mensen op straat in Iran om vragen.’
Wijze woorden. Hopelijk volgen snel veel meer Europese leiders, inclusief premier Dick Schoof.
Wie zegt wat over de protesten in Iran?
- Ayatollah Ali Khamenei, de hoogste leider van Iran op X: ‘
‘De Amerikaanse president heeft gezegd dat als de Iraanse regering dit of dat doet, hij de kant van de relschoppers zal kiezen. De relschoppers hebben hun hoop op hem gevestigd. Als hij zo capabel is, zou hij zijn eigen land moeten besturen.’
- De Zweedse premier Ulf Kristersson steunt de ‘moedige strijd voor vrijheid van de Iraanse demonstranten’. Hij voegde eraan toe dat deze ‘duidelijke eisen van de demonstranten niet met geweld mogen worden bestreden’, en dat Zweden ‘dit soort pogingen zal veroordelen’.
- Premier van België Bart De Wever zegt dat ‘moedige Iraniërs na jaren van onderdrukking en economische tegenspoed in opstand komen voor hun vrijheid’. Hij voegt daaraan toe dat de demonstranten de ‘volledige steun’ verdienen.
- Reza Pahlavi, voormalig kroonprins van Iran en zoon van de laatste sjah, zegt dat ‘miljoenen Iraniërs hun vrijheid hebben geëist’. Hij zegt dat Iran ‘alles op alles zet om het contact met de wereld af te snijden’, en bedankt Trump voor het ‘herhalen van zijn belofte om het Iraanse regime ter verantwoording te roepen’. Ook zegt hij dat Europa deze lijn moet volgen.
- De Amerikaanse president Donald Trump tegen Fox News: ‘Wat Iran in het verleden heeft gedaan, is dat ze massaal op [demonstranten] zijn gaan schieten. Ik zei: als ze dat doen, zullen we ze hard aanpakken. Tot nu toe hebben we dat grotendeels niet gedaan. Het enthousiasme om dat regime omver te werpen, is ongelooflijk.’
- Hoge Buitenlandvertegenwoordiger van de EU Kaja Kallas op X: ‘Het Iraanse volk vecht voor zijn toekomst. Door hun rechtmatige eisen te negeren, laat het regime zijn ware aard zien. Beelden uit Teheran tonen een disproportionele en hardhandige reactie van de veiligheidsdiensten. Elk geweld tegen vreedzame demonstranten is onaanvaardbaar. Het afsluiten van het internet terwijl protesten met geweld worden onderdrukt, onthult een regime dat bang is voor zijn eigen bevolking.’
- D66-leider Rob Jetten op X: ‘De Iraanse vrouwen en mannen die nu de straat op gaan en daarmee hun eigen veiligheid op het spel zetten, verdienen ons respect. Dat vraagt ook om een krachtig internationaal antwoord: plaats de Iraanse Revolutionaire Garde op de Europese terreurlijst, zodat de onderdrukking van het Iraanse volk niet onbestraft blijft en politiek gevangenen vrij kunnen komen.’
- BBB-leider Caroline van der Plas schrijft op X dat haar steun uitgaat naar ‘dappere Iraniërs’, en dat ze hoopt dat ‘vrijheid en democratie snel terug zullen keren naar Iran’.
- VVD-leider Dilan Yesilgöz zegt op X dat ‘de moed van de mensen in Iran om op te staan en weerstand te bieden tegen het Iraanse regime en de mullahs ongekend’ is. Ze reageert op een tweet van EW-columnist Afshin Ellian, die zegt dat ‘hardwerkende, dappere Iraniërs risico’s durven te nemen voor de toekomst van hun land’.
- PVV-leider Geert Wilders is kort in zijn bewoording op X: ‘Dag dag Ali, neem Mohammed met je mee en verdwijn. Nu.’
- JA21 roept op X volgers op om zaterdag 10 januari naar een demonstratie van het Comité Iran Vrij in Den Haag te komen: ‘JA21 steunt de strijd van de vrije Iraniërs tegen de totalitaire ayatollah’s. Daarom spreekt Annabel [Nanninga] morgen op het het Malieveld. Kom ook en steek de moedige demonstranten in Iran een hart onder de riem!’
- Demissionair van Buitenlandse Zaken David van Weel (VVD) zegt in Den Haag tegen de verzamelde pers, dat hij de situatie ‘met zorg’ volgt: ‘Ontzettend dapper dat zoveel Iraniërs de straat opgaan om te demonstreren tegen de slechte omstandigheden waarin zij moeten leven. En zorgelijk dat de signalen over repressie toenemen. Dat er doden en gewonden vallen, dat is echt onacceptabel. Dus we roepen de autoriteiten ook op om vreedzame demonstraties toe te laten en die gewoon met rust te laten. Op dit moment kunnen we de druk alleen maar opvoeren door oproepen te doen, door te kijken in Europees verband of er wellicht sancties aan worden verbonden wegens het geweld dat we zien.’
- ‘Daarnaast steunen we natuurlijk vreedzame demonstraten, dat doen we nu ook.’ ‘Gevraagd hoe die steun eruit ziet, zegt Van Weel: ‘We zijn natuurlijk niet actief in Iran op de grond, dat is ook niet onze rol. maar we roepen wel het regime op om vreedzame demonstraten gewoon met rust te laten.’