Kunstmatige intelligentie is niet meer weg te denken uit het onderwijs. Experts op het gebied van leren en AI maken zich zorgen over de leervaardigheden van studenten, maar zien ook kansen voor slimmer en actiever leren.
Toen ChatGPT afgelopen november een dag uitviel, raakten studenten in paniek. Op Instagram en TikTok verschenen video’s van jongeren die de volgende dag een deadline of toets hadden, maar zonder AI niet meer wisten hoe ze een verslag moesten schrijven.
Hogescholen en universiteiten zoeken een manier om met AI om te gaan, omdat het voor veel studenten al een dagelijks hulpmiddel is geworden. Het roept de vraag op: hoe afhankelijk worden studenten van AI bij het ontwikkelen van hun leerstrategieën?
Leren moet juist moeite kosten
Steven Raaijmakers, trainer en adviseur bij Onderwijsadvies en Training aan de Universiteit Utrecht, geeft als antwoord: ‘Ik zie nu al studenten die bijna niet meer kunnen leren zonder AI. Veel van het leren laten ze over aan AI. Daardoor bouwen ze zelf geen kennis meer op. Ze ontwikkelen geen eigen leerstrategieën meer.’
Dr. Laura Koenders, werkzaam in het advieswerk rond toetsing en docenttrainingen binnen het hoger onderwijs bij Onderwijsadvies & Training aan de Universiteit Utrecht, wijst op de rol van inspanning. Leren kost moeite, zegt zij, en als het geen moeite meer kost, is de kans klein dat studenten het geleerde onthouden. ‘Ik denk niet dat studenten er dommer van worden, maar ik denk ook niet dat iemand kan leren van AI als het klakkeloos wordt gebruikt.’
Trainer en adviseur Raaijmakers, die zich bezighoudt met effectiever leren, toetsing en het sturen van het eigen leerproces, ziet diverse risico’s in het gebruik van AI onder studenten.‘Het blijft een uitdaging om studenten ertoe te bewegen AI echt effectief in te zetten bij het leren. Daarin zit meteen het risico van leren met behulp van AI: als je weinig tijd hebt, is het verleidelijk om AI vooral passief te gebruiken. Zoals samenvattingen laten maken wanneer het de bedoeling is om het hele boek te lezen, waardoor je uiteindelijk minder leert.’
Ze ontwikkelen geen eigen leerstrategieën meer
Vaardigheden onder druk door AI
Koenders sluit zich daarbij aan. Zij ziet dat verschillende vaardigheden onder druk staan: diepe concentratie, goed lezen, je een uur lang ergens in vastbijten.
De verleiding om minder te lezen is groot, terwijl juist lezen de basis vormt voor goed schrijven en gestructureerd denken. In een vluchtige maatschappij, versterkt door AI en sociale media, worden talige vaardigheden steeds vaker uitbesteed.
Felienne Hermans, hoogleraar vakdidactiek van de informatica aan de Vrije Universiteit Amsterdam, plaatst het in een bredere ontwikkeling. ‘De taalvaardigheid daalt al jaren. Dat betekent niet dat studenten dommer zijn, maar het beïnvloedt wel hoeveel ze begrijpen. Woordenschat en leesvaardigheid zijn cruciaal voor het denken. AI zorgt ervoor dat de taalvaardigheid nog verder afneemt.’
Jezelf overhoren is met AI veel eenvoudiger
AI-expert Jarno Duursma bepleit een positievere blik. Volgens hem groeien startende professionals die AI gebruiken sneller door naar het niveau van een deskundige.
‘Beginnende werknemers verwoorden complexe zaken beter en begrijpen situaties sneller. Mensen kunnen dus slimmer worden van AI. Er zitten twee kanten aan een medaille en beide kanten moeten worden belicht,’ aldus Duursma.
Ook Raaijmakers ziet goede toepassingen van AI. ‘We weten al dat actieve leermethoden, zoals overhoren of iets aan iemand anders uitleggen, heel effectief zijn. Tot nu toe had je daar vaak iemand anders voor nodig, zoals een ouder of een docent. Nu kunnen leerlingen zichzelf overhoren met “voicemode”. En tijdens een wandeling kunnen ze praten tegen AI om vragen te beantwoorden. Actief leren wordt zo eenvoudiger en toegankelijker.’
De vraag verschuift daarmee van óf AI goed of slecht is, naar hóe studenten het gebruiken: passief, ter vervanging van eigen denkwerk, of actief, als hulpmiddel om beter te oefenen.
Basiskennis verdwijnt door AI
Dat raakt aan iets fundamentelers: hoeveel basiskennis bouwen studenten zelf nog op? Onderwijskundigen Koenders en Raaijmakers zijn het eens over dezelfde, nog onbevestigde theorie.
Koenders: ‘Als je gevorderd bent en een stevig bouwwerk aan kennis hebt, kun je nieuwe informatie goed integreren. Je kunt dan ook beter beoordelen of hetgeen AI je voorschotelt klopt en of iets aansluit bij wat je al weet. Zo leg je nieuwe paden aan in je hoofd. Voor beginners werkt dat anders. Zij hebben nog geen ervaring en kennis om AI mee te kunnen vergelijken. Het opbouwen van vakkennis is cruciaal en dat moet je nooit uitbesteden. Je hebt een basiskennis nodig om nieuwe informatie kritisch te kunnen beoordelen.’
Raaijmakers sluit daarop aan met een methode uit het basisonderwijs. ‘Denk aan het rekenmuurtje op de basisschool; je moet eerst cijfers kennen, dan plussommen, dan keersommen. Die rij stenen heb je nodig.’
Er zitten twee kanten aan een medaille en beide kanten moeten worden belicht
Basiskennis ontbreekt bij veelvuldig gebruik AI
‘Ik vraag me echt af of dat fundament er bij studenten nog is wanneer zij hun opdrachten door AI laten genereren. Er is een reële kans dat we straks minder mensen hebben met echt diepe expertise, omdat ze die kennis nooit zelf hebben opgebouwd in hun langetermijngeheugen.’
Hermans wijst daarnaast op de gevolgen voor de vernieuwing van ideeën. ‘AI wordt mede gebruikt om te sparren. Dat is een optie, maar ik wil ook ideeën van de student horen. Als iedereen spart met een machine, die per definitie oude ideeën opwarmt, wordt alles herkauwd en bedenken we niks nieuws.’
Duursma herkent de risico’s, maar plaatst ze in perspectief. ‘ChatGPT bestaat al drie jaar. Ik vind het gek dat opleidingen AI nog steeds proberen te verbieden. Scholen moeten een manier vinden om samen te werken met AI, want het wordt een inherent onderdeel van onze toekomst.’