Recensie: Herman Kochs nieuwe roman De overbodigen is toch weer verbluffend

Veel uitgebreide privélevens omschreven

Zo namen we kennis van de menshatende kant van een huisarts, het tumultueuze leven achter het ambt van een Amsterdamse burgemeester, hoe ver een kandidaat-premier gaat in het beschermen van zijn criminele nageslacht en hoe de 21ste-eeuwse leden van het koningshuis zich gedragen als maffiatypes.

Met die laatste, ­satirische roman Het Koninklijk Huis (2022) lijkt dat geheime-leven-van-hooggeplaatsten-project wel afgewikkeld; almaar verkende Koch een nog exclusievere maatschappelijke beroepsgroep.

Maar Koch hoeft niet bij de pakken neer te zitten, want hij heeft meer thema’s waarop hij kan variëren.

De overbodigen

In De overbodigen volgen we twee echtparen, die tot elkaar zijn veroordeeld doordat de dochter van het ene stel een relatie heeft met de zoon van het andere. Dat is een variant op Kochs bestseller Het diner waarin vier ouders de verantwoordelijkheid moeten nemen voor de misdaden van hun kroost.

Even vertrouwd in De overbodigen is de kochiaanse suspense, ditmaal rond een geweldsdaad waarvan de toedracht geleidelijk wordt onthuld. Die misdaden bij Koch zouden evengoed in televisieseries dienst kunnen doen en dat is geen toeval.

Zoals Het Koninklijk Huis leentjebuur speelde met The Crown en The Sopranos, doet De overbodigen dat met Brits werk, van Inspector Morse tot Idris Elba-vehikels.

Hoofdpersoon in De overbodigen

Dan is er nog de vaste amorele hoofdpersoon, ditmaal Herbert geheten, die in het begin redelijk lijkt, maar extreme, ronduit akelige gedachten blijkt te koesteren over zijn medemensen en de mensheid in het algemeen.

Je kunt je bij hem, door zijn zelfoverschatting in combinatie met zijn neiging de wereld naar zijn hand te willen zetten, afvragen of hij ze wel op een rijtje heeft. Hij is de verteller, onbetrouwbaarder tref je ze niet snel. Beproefd Koch-terrein.

Datzelfde kun je zeggen over de spotzieke aspecten van De overbodigen. Ditmaal schurkt Koch satirisch aan tegen het populaire genre van het wandelboek.

Wandelboeken doen het commercieel goed

Sinds het succes van Raynor Winns Het zoutpad (2018), over een geteisterd echtpaar dat een hels traject beloopt in het streven naar zingeving, doen die wandelboeken het commercieel heel goed. Ook voor dat mercantiele aspect heeft Koch oog.

Maar dat gebruikt hij wel op zijn eigen, ­onverwisselbare, want onvoorspelbare manier – dat is de blijvende charme van Kochs proza.

Zo bezien is De overbodigen een pastiche op het wandelboek. Aan de barre tocht van zijn echtparen op de Cotswold Way in het graafschap Gloucestershire kleeft niets spiritueels. Verre van. Het gaat om bruut geweld en het toedekken daarvan.

Diepe menshaat

De 66-jarige verteller Herbert, behept met reusachtige denkbeelden over de schepping, de mensheid en het darwinisme, lijkt door de prettig oneerbiedige Koch gemodelleerd naar een wetenschapper als Yuval Noah Harari.

Herbert is de ­Nederlandse Nobelprijskandidaat, overigens op grond van een gecensureerde, Engelse vertaling van zijn werk.

Zijn diepste gedachten over de mens zijn daar uitgefilterd: ‘Dat het een opluchting zou zijn wanneer de mensheid uiteindelijk weer van het aardoppervlak zou verdwijnen, dat dit ook in de bedoeling lag van de schepping.

Het paradijs op aarde had uitsluitend bestaan in de miljoenen jaren dat er nog geen mensen aan de horizon waren verschenen. En het zou pas weer terugkeren nadat de laatste mens was uit­gestorven.’

De wereld van dieren

Hij spiegelt zich aan de wereld van de dieren. ‘Niet om hun wreedheid maar om hun hogere intelligentie: hun zesde zintuig, beter gezegd. Die wreedheid beschouwden ze zelf niet als wreedheid, dat werd hun door hun instinct ingefluisterd.’

Katers bespringen gewelddadig poezen, niet-consensueel. Zo moet het, vindt Herbert.

Zelf wil hij ook zo zijn, een ‘sterke’. Die kans krijgt hij wanneer een jongen en een meisje, drugsverslaafden volgens hem, woest uit hun verwaarloosde boerderij op de wandelende stellen afrennen.

Herbert heeft zich namelijk een paar meter van het pad begeven en zodoende ­wederrechtelijk andermans grond betreden. De jongen eist dat Herbert zijn rondje over het ongemaaide grasveld vol distels terugloopt.

Herbert weigert dat, omdat hij geen slachtoffer wil zijn. Een geweldsexplosie volgt.

Om dat dodelijke geweld tegen ‘overbodige exemplaren’ gaat het in de kern niet, al vormt dat Herberts zingeving: ‘Ik heb het gedaan. Niemand pakt me dat meer af.’

De overbodigen is hilarische roman

Uiteindelijk is De overbodigen vooral een hilarische roman over een man die zichzelf pijnlijk overschat. Dat zijn wereld uit schijnzekerheden bestaat, blijkt al uit zijn amateuristische plan om de politie te misleiden.

Hij denkt daarbij aan een keurige inspecteur Morse, maar de Idris Elba-achtige moderne rechercheur kan door de telefoongegevens van het viertal te achterhalen precies zien wanneer ze waar zijn ­geweest.

Intrigerend is dat hij als voorstander van eigenrichting amoreler blijkt dan Herbert.

Gevoel hoofdpersoon voor dochter

Herbert mag dan rigide, opgeschroefde ideeën koesteren, maar als het geweld zich afspeelt, is hij vooral bang. Bovendien blijkt zijn achilleshiel zijn gevoel voor zijn dochter.

Hij gunt haar een manlijker vriend dan haar ‘lamzak’ Rupert. Maar wanneer hij arrangeert dat ze kampeert met diens broertje Mark, in wie hij opeens een seksueel roofdier vermoedt, raakt hij in dolle paniek.

Zo portretteert Herman Koch in De overbodigen feilloos zijn dierbare specimen: een pantoffelheld die zich diep van binnen een wild beest waant.