De feiten: Suikertaks moet vanaf 2030 het suikergebruik omlaag brengen
Bron: Coalitieakkoord, budgettaire tabel bij het akkoordHet nieuwe kabinet wil een ‘suikertaks’ invoeren op producten met veel suiker. De maatregel in het coalitieakkoord behoort tot een breder plan om ongezonde keuzes minder aantrekkelijk te maken en zo bij te dragen aan de bestrijding van overgewicht en obesitas.
Taks voor producten met meer dan 6 procent suiker
De heffing richt zich niet uitsluitend op frisdrank, maar op voorverpakte producten met meer dan 6 procent suiker. Formeel wordt de belasting geheven bij producenten, maar in de praktijk ligt voor de hand dat die de kosten (deels) doorberekenen aan consumenten via hogere prijzen.
De invoering staat gepland voor 2030. Vanaf dan verwacht het kabinet een structurele opbrengst van circa 850 miljoen euro per jaar. Dat bedrag staat in de meerjarenramingen en speelt dus een rol in de begroting op langere termijn.
Tegelijk benadrukt het kabinet dat de suikertaks een preventieve gezondheidsmaatregel is: hogere prijzen zouden consumenten moeten aanzetten minder suiker te consumeren en producenten stimuleren hun producten anders samen te stellen.
Nederland is laat met invoering suikertaks
Nederland loopt bepaald niet voorop met deze belasting. In het Verenigd Koninkrijk geldt sinds 2018 een getrapte suikertaks op frisdranken (hoe meer suiker, hoe hoger de heffing), die leidde tot aanpassing van recepturen door fabrikanten en tot dalende verkoop van suikerhoudend producten.
Frankrijk heeft al sinds 2012 een vaste heffing per liter voor frisdranken en gezoete dranken. De effecten zijn beperkter dan bij de Britten. Er zijn nog zo’n vijftien landen bekend met een vorm van suikertaks.
EW's visie: Suikertaks bewijst zijn dienst in andere landen, dus kan het hier ook
Een suikertaks kan een effectief beleidsmiddel zijn, en het is goed dat Nederland eindelijk een bewezen maatregel uit het buitenland overneemt.
Want het gaat hier niet om een experiment, maar om een best practice die in landen als het Verenigd Koninkrijk, Polen en Portugal al jaren wordt toegepast, en aantoonbaar effect heeft op aanbod en consumptie.
Dat Nederland zo laat hiermee komt, is geen toeval: fabrikanten kregen lange tijd de ruimte om vrijwillig hun producten aan te passen.
Stijging obesitas en diabetes type 2 zet door
Dat beleid leverde hier en daar suikerreductie op, maar niet voldoende. De aanhoudende stijging van (kinder)obesitas en diabetes type 2 laat zien dat het effect van vrijwillige afspraken zijn grens heeft bereikt.
Zo bezien is het logisch dat de overheid nu kiest voor een steviger instrument, dat producenten dwingt om verder te gaan dan cosmetische aanpassingen.
Tegelijk is voorzichtigheid geboden. De Nederlandse situatie verschilt van die in het buitenland: consumenten zijn relatief prijsbewust en het aanbod aan light- en suikervrije producten is al groot.
Resultaat suikertaks onduidelijk
Dat maakt onzeker hoeveel extra resultaat een suikertaks heeft. Bovendien wringt het dat de maatregel op voorhand is ingeboekt als een forse structurele inkomstenbron.
Als een suikertaks echt werkt, zou de opbrengst immers moeten dalen.
Het is daarom zaak om de effecten scherp te monitoren, want een suikertaks is niet altijd een succes. Denemarken had er decennialang één, maar schafte hem in 2014 weer af omdat tal van praktische problemen opdoken (zoals shoppen over de grens) en het effect niet tevreden stemde.
Suikertaks moet meetbaar en omkeerbaar zijn
Juist daarom moet de maatregel meetbaar en omkeerbaar zijn. Een suikertaks die aantoonbaar leidt tot minder suikerconsumptie en gezondere keuzes, verdient steun.
Maar als resultaat uitblijft en de heffing vooral een vaste heffing blijkt te zijn, moeten de maatregelen ook weer worden teruggedraaid.
Preventiebeleid moet gericht zijn op gezondheid, niet op het vullen van de schatkist.
Verdieping: Deze landen hebben al een suikertaks (of schaften hem weer af)
Verenigd Koninkrijk
Sinds 2018 geldt bij de Britten de Soft Drinks Industry Levy, een getrapte suikertaks op frisdranken. Hoe meer suiker per 100 ml, hoe hoger de heffing.
De taks geldt voor frisdranken en energiedranken. Het belangrijkste effect is grootschalige aanpassing van recepturen geweest: fabrikanten hebben massaal het suikergehalte verlaagd om onder de drempels te blijven. De hoeveelheid suiker die via frisdrank wordt verkocht, is aanzienlijk gedaald.
Frankrijk
Frankrijk voerde al in 2012 een vaste heffing per liter in op suikerhoudende dranken. Het gaat om frisdranken en gezoete dranken.
De effecten zijn beperkter dan in het Verenigd Koninkrijk: prijzen stegen, de consumptie daalde licht. Vooral bij grootverbruikers.
Het systeem prikkelt minder sterk tot aanpassing van receptuur dan een getrapte heffing.
Ierland
In 2018 introduceerde Ierland een getrapte suikertaks op frisdranken, met hogere tarieven boven vaste suikergrenzen.
De maatregel leidde tot aanpassing van recepturen door producenten en daling van het aanbod aan sterk gesuikerde dranken. Ierland geldt als Europees voorbeeld van een land met een effectief ontworpen suikertaks.
Portugal
Portugal heeft sinds 2017 een suikerafhankelijke heffing op frisdranken. De hoogte neemt toe naarmate het suikergehalte hoger is.
De taks leidde tot zowel aanpassing van producten als afname van de verkoop van sterk gesuikerde dranken.
Polen
Polen voerde in 2021 een suikertaks in op frisdranken en energiedranken. De heffing combineert een vast bedrag met een toeslag per gram suiker.
Prijzen stegen fors, waarna de verkoop van suikerhoudende dranken daalde. De maatregel riep stevige politieke en maatschappelijke discussie op.
Noorwegen
Noorwegen kent al decennia belastingen op suiker en frisdrank, die in de loop der jaren zijn aangepast. De heffing geldt voor suikerhoudende dranken en snoep.
De effecten zijn lastig te isoleren, maar Noorwegen heeft al een tijdlang een relatief lage frisdrankconsumptie.
Mexico
Mexico voerde in 2014 een vaste belasting per liter in op suikerhoudende dranken. De maatregel geldt voor frisdrank en andere gezoete dranken.
De verkoop daalde duidelijk, vooral bij lagere inkomensgroepen, terwijl de consumptie van water toenam. Mexico wordt internationaal vaak genoemd als bewijs dat prijsprikkels daadwerkelijk consumptie kunnen beïnvloeden.
Verenigde Staten (staten en steden)
Er is geen federale Amerikaanse suikertaks, maar verschillende grote steden, zoals Berkeley in Californië, Philadelphia en Seattle, voerden lokale belastingen in op suikerhoudende dranken.
Evaluaties tonen dat prijzen stijgen en de verkoop van belaste dranken daalt, al verschuift een deel van de aankoop naar omliggende gemeenten.
Denemarken
Denemarken had jarenlang belastingen op frisdrank en suikerhoudende producten, maar schafte die in 2013 af. De maatregelen hadden geleid tot inkopen net over de grens, hoge uitvoeringskosten en beperkte aantoonbare gezondheidswinst.
De overheid concludeerde dat de belasting wel inkomsten opleverde, maar onvoldoende effect had op consumptie en gezondheid om de nadelen te rechtvaardigen.
Getrapt of vast
In landen met een getrapte suikertaks ligt het effect vooral in verandering van receptuur en structurele suikerreductie. Bij vaste heffingen per liter is het effect zichtbaarder in prijsstijging en lagere consumptie.
In geen enkel land is te zien dat een suikertaks op zichzelf obesitas oplost, maar vrijwel overal veranderen het aanbod en het koopgedrag.