Er worden allerlei bevoegdheden toegedicht aan de gemeente. Ze moeten het ‘woningprobleem oplossen’, asielzoekers ‘wel’ of ‘niet’ opvangen en elke wijk vergroenen zónder parkeerplaatsen te laten verdwijnen. Oftewel: wat kan een gemeente doen met jouw stem bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2026? De belangrijkste gemeentelijke taken uitgelegd.
In de basis stelt een gemeenteraad lokale regels en beleid vast, en voert het college van burgemeester en wethouders (B&W) het uit. De burgemeester is (deels) verantwoordelijk voor de openbare orde en veiligheid, samen met de politie en de officier van justitie. Zij vormen wat de driehoek wordt genoemd.
Vaak wordt gedacht dat de burgemeester alle besluiten neemt, maar dat is niet zo: de gemeenteraad is het hoogste bestuursorgaan in de gemeente. De burgemeester heeft speciale bevoegdheden, zoals beslissen over demonstraties, of panden sluiten vanwege drugscriminaliteit.
Maar een burgemeester kan een demonstratie niet verbieden op basis van inhoud. Een gemeente is verplicht een demonstratie zo goed mogelijk te faciliteren. Alleen als er veiligheidsrisico’s, verkeersproblemen of gezondheidsrisico’s zijn, kan de burgemeester een demonstratie verbieden, inperken of verplaatsen.
De burgemeester werkt samen met wethouders in het college van B&W, waarbij de wethouders in dienst werken van de gemeenteraad. Van de raad is regelgeving een van de primaire taken.
De regels gaan over thema’s als hondenbeleid, geluidsoverlast, openingstijden van winkels (wel of niet op zondag open) en de openbare ruimte: fietspaden, verlichting, parken, speeltuinen.
Lees ook | Waar blijft toch de gekozen burgemeester?
Wat doet het college van B&W?
Het college van B&W neemt besluiten en verleent vergunningen. Voorbeelden: panden sluiten, bouwvergunningen uitgeven en lokale organisaties subsidiëren.
Een gemeente heeft ook dienstverlenende taken, zoals de basisregistratie van personen verzorgen, identiteitsbewijzen verstrekken, jeugdzorg organiseren, bijstandsuitkeringen regelen, en de afvalophaal en het groen bijhouden.
Een gemeente heeft ook de bevoegdheid om belastingen te heffen. Meer hierover in dit artikel.
Gaat een gemeente over opvang van asielzoekers?
Een gemeente mag niet besluiten óf asielzoekers worden opgevangen. Wel over de locatie en de manier van opvang. Hoeveel asielzoekers in een gemeente komen, wordt bepaald door het Rijk, afhankelijk van onder andere het inwoneraantal, conform de Spreidingswet.
Het COA (Centraal Orgaan opvang asielzoekers) beheert vaak de centra, maar soms kiest een gemeente ervoor dat zelf te doen.
De gemeente bepaalt ook of er één groter asielzoekerscentrum komt, of een aantal centra op verschillende plekken. Ook heeft een gemeente inspraak over de plek: kiest zij voor de wijken met meer of minder welvaart, en wel of niet in het groen?
Gaat een gemeente over woningbouw?
Gemeenten gaan over de locaties van huizen en het type huis dat er komt. Voor woningbouw zijn ze sterk afhankelijk van corporaties en projectontwikkelaars, en moeten ze de landelijke regels volgen (zoals stikstofregels). De locatie wordt vaak aangewezen vanuit een bestemmingsplan.
Daarnaast is het de gemeente die bepaalt hoe een wijk eruitziet. Dat doet ze met een omgevingsplan. Dat stelt welke voorzieningen een wijk krijgt.
Is de gemeente verantwoordelijk voor zorg?
Voor een groot deel wel. Dit heet de zorgplicht, en hier heeft een gemeente een flinke taak aan. Ze had de afgelopen jaren minder geld, terwijl de zorgkosten hoger werden. De wachtlijsten bij zorginstellingen zijn enorm.
De Wmo (Wet maatschappelijke ondersteuning) is een belangrijk onderdeel van de gemeentelijke zorgplicht. Deze wet bepaalt dat inwoners zo lang mogelijk zelfstandig kunnen wonen en in staat zijn om mee te doen in de samenleving.
Ook jeugdzorg is een hoofdpijndossier voor veel gemeenten. De vraag ernaar neemt al jaren toe, behandelingen worden duurder, wachtrijen groter. Voorbeelden van jeugdzorg zijn pleeggezinnen, jeugdbescherming en gesloten jeugdhulp.
Daarnaast moet een gemeente handelen naar de Participatiewet. Die bepaalt dat de gemeente verantwoordelijk is voor bijstandsuitkeringen en re-integratie naar werk.
Wat zijn verder de belangrijkste taken van een gemeente?
Onderwijs
De gemeente kan niet beslissen over de inhoud van het onderwijs, maar wel over de komst van schoolgebouwen, buitenschoolse opvang, schoolvervoer en de leerplicht.
Klimaat
Bij de energietransitie hebben gemeenten een uitvoerende rol, zoals subsidies verstrekken voor verduurzaming van huizen. Maar ook ontwikkelen ze lokaal klimaatbeleid.
Verkeer
Fietspaden, parkeerbeleid, doorstroom van verkeer in het centrum en de autoluwe binnenstad zijn terreinen waaraan gemeenten ook veel tijd besteden.
In de Gemeentewet zijn alle bevoegdheden van een gemeente verankerd. Ook de samenstelling van het bestuur is vastgesteld in deze wet.
Lees alles over de gemeenteraadsverkiezingen in ons liveblog of op deze pagina.